خانه / محوطه های باستانی و تاریخی در ایران / آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي

آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي

در این پست از سایت treasure-book.ir آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي را برای شما عزیزان دانشجوی رشته باستان شناسی و تاریخ قرار دادیم …

آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي

آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي

آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي,میراث فرهنگی,آثار تاریخی,فضای گردشگری روستایی,مرمت و بازسازی میراث فرهنگی و تاریخی,بهسازی مکانهای تاریخی,حفظ و بازسازی و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی,بافت های تاریخی,میراث فرهنگی ایران

این کتاب به صورت پی دی اف بود که توسط تیم مدیریتی سایت و با نرم افزار اختصاصی به ورد تبدیل شد تا در سایت قرار گیرد

بسمه تعالي

آشنايي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي

مولف : علي بدرقه

موسسه توسعه فرايند محور

 ۱۳۸۵
 

فهرست مطالب                                                                                           صفحه

پيشگفتار                                                                                              ۵

ديباچه                                                                                                 ۷

فصل اول : کليات و مفاهيم ميراث فرهنگي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۸

–  ميراث فرهنگي چيست ؟                                                                    ۹

فصل دوم : آشنائي با پژوهش هاي حفظ و بازسازي آثار تاريخي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۲۳

فصل سوم : حفظ ميراث فرهنگي در مقابل نوين سازي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۳۰

–  ميراث فرهنگي و پديده نوين سازي                                                       ۳۱

–  ايران باستان قبل از نوين سازي                                                           ۳۲

–  تخريب ميراث فرهنگي يعني مرگ صنعت گردشگري                                ۳۲

–  تغيير نگاه به ميراث فرهنگي                                                               ۳۳

–  نقش علم و فناوري در حفظ و بازسازي بناهاي تاريخي                                ۳۴

۲

فصل چهارم : فرهنگ عامه و ميراث فرهنگي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۳۸

–  فرهنگ عامه و ميراث فرهنگي                                                            ۳۹

–  غارت ميراث فرهنگي در فرهنگ عامه                                                  ۴۱

–  ديدگاه عوام در کشف آثار تاريخي و باستاني                                            ۴۲

–  نبود قوانين مناسب در حفظ آثار فرهنگي                                                 ۴۲

–  نظارت عامه بر حفظ ميراث فرهنگي                                                     ۴۴

فصل پنجم : استفاده از دانش بومي در حفظ و نگهداري بافت هاي تاريخي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۴۷

–  نقش دانش بومي در حفظ آثار تاريخي و فرهنگي                                       ۴۸

فصل ششم : سرقت آثار و اشياء تاريخي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۶۰

–  قاچاق اموال تاريخي و فرهنگي                                                            ۶۱

–  ميراث فرهنگي سرمايه از ياد رفته                                                        ۶۲

–  غارتگران ميراث فرهنگي                                                                  ۶۳

فصل هفتم : اقتصاد ميراث فرهنگي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۶۷

–  نقش اقتصاد در حفظ ميراث فرهنگي                                                      ۶۸

۳

–  مشکلات حفظ ميراث فرهنگي در ديدگاه اقتصادي                                      ۷۰

 

 

فصل هشتم : مشکلات و موانع حفاظت از ميراث فرهنگي و آثار تاريخي و حفاظت بين المللي

–  اهداف رفتاري                                                                                ۷۲

–  مشکلات حفاظت از ميراث فرهنگي                                                       ۷۳

–  مشکلات اجتماعي و سياسي                                                                ۷۳

–  مشکلات فرهنگي                                                                             ۷۶

–  بهره گيري از تجربيات جوامع در حفظ ميراث فرهنگي                               ۷۹

منابع و مأخذ                                                                                         ۸۳

 

 

 

 

 

 

 

 

۴

 

 

 

پيشگفتار

قابليت هاي ميراث فرهنگي در بسياري از کشورهاي در حال توسعه و نقشي که اين ميراث در راستاي توسعه اقتصادي و اجتماعي ايفا مي کنند روشن و آشکار مي باشد. حفاظت از ميراث فرهنگي بويژه ميراث فرهنگي در روستاهاي کشور ما نيز به دليل وجود و وفور استعدادهاي بالقوه مي تواند نقش مهم و اساسي را در توسعه روستائي و کاهش بيکاري و جلوگيري از مهاجرت و افزايش درآمد و بهبود وضع زندگش روستائيان ايفا نمايد.

در صورت برنامه ريزي صحيح و ايجاد بسترهاي مناسب در جهت بهبود حفاظت از اين ميراث و بهبود سطح زندگي و کاهش شکاف طبقاتي موجود بين شهر و روستا موثر خواهد بود.

گسترش فرهنگ از آثار تاريخي و حمايت و پشتيباني دولت از اين آثار تاريخي بايد از اولويت هاي ضروري و اساسي برنامه ريزان و مديريت روستايي قرار گيرد تا زمينه رشد و توسعه فراهم شود.

به نظر مي رسد ساماندهي و مديريت بر اين نوع آثار تاريخي در شرايط موجود کشور بيش از پيش احساس مي شود، خوشبختانه پس از تصويب قانون ، اساس نامه و تشکيلات و سازمان دهياري ها در تاريخ ٨٠.١٠.٢١ بر اين اساس ٤٨ بند وظيفه بر عهده دهياران به عنوان مديران و تسهيل گران مسائل روستائي محول شده است که طبق مصوبه فوق بخشي از وظايف دهياران ، ايجاد بسترها و زمينه هاي مناسب براي توسعه و گسترش فعاليت هاي اشتغال زا و درآمد زا با توجه به موقعيت ها و استعدادهاي بالقوه نواحي روستائي در جهت بهبود وضع

۵

اقتصادي و معيشتي روستائيان و افزايش سطح زندگي آنها مي باشد . در اين راستا توجه حفاظت آثار تاريخي و ميراث فرهنگي در توسعه اقتصاد محلي موثر خواهد بود.

کتابي که تحت عنوان آشنائي با حفظ و بهسازي ميراث فرهنگي بافت هاي تاريخي در پيش رو داريد در جهت آشنائي دهياران با مفاهيم توسعه حفاظت از ميراث فرهنگي روستائي و ايجاد و گسترش فضاي گردشگري روستائي و فرصت هاي شغلي تهيه و تدوين شده است . اين مجموعه شامل هشت فصل مي باشد. در تدوين مجموعه حاضر سعي شده است از مطالب موثر و کاربردي که مورد استفاده در حوزه کاري دهياران باشد استفاده گردد در هر صورت با توجه به گستردگي مفاهيم و موضوعات و ارائه و بيان مطالب و محتوا در اين کتاب خالي از ايراد و اشکال نخواهد بود . انتقادات و پيشنهادات شما عزيزان موجب رفع نارسائي ها خواهد شد.

در اينجا وظيفه خود مي دانم در فرايند نظارت بر پروژه از راهنمايي هاي ارزنده دوستان و اساتيد گرامي آقايان دکتر قائدي ، دکتر محمدي و مهندس خداورديان کمال تشکر و سپاسگذاري را نمايم . اميد است کتاب حاضر مورد استفاده موثر دهياران و کارشناسان و پژوهشگران قرار گيرد.

 علي بدرقه

 عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي

 واحد گرمسار

۶

 

 

 

 

ديباچه :

امروزه کتابچه ها به عنوان يکي از رسانه هاي نوشتاري به طور غير مستقيم بين فرستنده و گيرنده پيام ارتباط برقرار مي کند. بنابراين در تهيه و تدوين کتابچه بايد دقت لازم به عمل آيد تا اطلاعات دقيق و منطبق با نياز مخاطبان و شرايط موجود جامعه مورد نظر در آن نگاشته شود.

بديهي است که مطالب نگاشته شده توسط مولفان و گردآورندگان بدليل توسعه علم و دانش و فرايندهاي ارتباط دهه اخير در درازمدت قابل استفاده نبوده و محدود به برخي از نيازهاي مخاطبان مي باشد. ليکن افرادي که به اين کار همت مي گمارند، مي بايست نسبت به موضوع اشراف لازم را داشته و اطلاعات خود را دراين زمينه تکميل نمايند. لذا با سعي و تلاش و تعامل دو جانبه مولفان کتابچه ها و کارشناسان سازمان دهياري ها اين مهم محقق گرديد.

در مراحل بعدي سعي شد بهترين موضوع و سرفصل آموزشي براي کتابچه ها تدوين شود که پس از تبادل نظرهاي فراوان اين موضوع نيز مقدور گرديد. هدف اصلي ما از تدوين کتابچه هاي آموزشي دهياران ، ارائه يک سري مطالب جديد و کامل در زمينه برخي از موضوعات و مسائل فني و عمراني ، اجتماعي و فرهنگي روستا و روستائيان به دهياران سراسر کشور بوده است . لذا محتواي هر کتابچه منحصر به فرد بوده و بر حسب نياز دهياران مي تواند مورد مطالعه قرار گيرد.

۷

حال که به حول و قوه الهي و به همت مولفان و دست اندر کاران سازمان دهياري ها اين نوشتار تهيه شده بي شک بر آن ايراداتي وارد خواهد بود، بنابراين نقطه نظرات و پيشنهادات شما دهيار عزيز مي تواند کيفيت متون آموزشي را در آينده بهبود بخشد، خواهشمند است ما را از رهنمودهاي ارزنده تان بهره مند سازيد.

 مديريت پروژه

 موسسه توسعه فرآيند محور

 

فصل اول : کليات و مفاهيم ميراث فرهنگي

اهداف رفتاري

فراگيران پس از مطالعه اين فصل بايد بتوانند:

١- ميراث فرهنگي ، انسان شناسي و باستان شناسي را تعريف کنند.

٢- ارتباط منطقي بين مفاهيم ميراث فرهنگي ، انسان شناسي و باستان شناسي را توضيح دهند.

٣- اثر را شناخته و خصوصيات اثر را در چهار بعد تحليل کنند.

٤- فرهنگ را شناخته و چهار وجه آثار و مدارک فرهنگي را توضيح دهند.

٥- دوره هاي ميراث فرهنگي قبل از تاريخ را نام برده و توضيح دهند.

۸

ميراث فرهنگي چيست ؟

براي ميراث فرهنگي تعارف مختلفي پيشنهاد و ارائه شده است . ميراث فرهنگي شاخه اي از يک شعبه مهم علوم انساني است که انسان شناسي ناميده مي شود. انسان شناسي کلمه اي است مرکب از واژه انسان و پسوند شناسي

. به اين ترتيب يکي از معاني و يا تعاريف آن مي شود “علم شناخت انسان ” . علوم ديگري هم هستند که محور اصلي مطالعاتشان را انسان قرار داده اند مانند فلسفه ، روانشناسي ، هنر، تاريخ ، حقوق ، اقتصاد، زيست شناسي و

… ولي اختلاف علم “انسان شناسي ” با ساير علومي که از برخي آنها نام برده شد در اين است که “انسان شناسي ” تناه علمي است که انسان را به عنوان موجودي که داراي “فرهنگ ” است مورد مطالعه قرار مي دهد.

لازم به يادآوري است که فلسفه ، هنر، روانشناسي ، تاريخ و… به نوبه خود بخشي از فرهنگ انسان را تشکيل مي دهند.

“انسان شناسي ” برخلاف برخي از شعبات علوم انساني که سابقه اي بس طولاني دارند و قدمت بعضي از آنها مانند تاريخ و يا تعليم و تربيت به زمان آغاز نگارش و ايجاد نخستين مدارس در سومر در حدود ٥٢٠٠ سال پيش رسند، دانشي جديد و نوين محسوب مي شود. سابقه “انسان شناسي ” به عنوان يک شاخه مستقل از علوم

۹

انساني که داراي نظام معين و مستقل علمي ، پژوهشي و تحقيقاتي است شايد به زحمت از حدود يک قرن و نيم تجاوز کند و حتي کمتر از اين . با توجه به  اينکه “فرهنگ ” خاص انسان است و نه موجودي ديگر، شايد ساده

ترين تعريف “انسان شناسي ” مي تواند چنين باشد:

“انسان شناسي عبارت است از مطالعه درباره ويژگي هاي جسمي و فرهنگي انسان و رابطه موجود بين آن دو از يک طرف و از طرف ديگر رابطه انسان ها با يکديگر .”

براي ايجاد اين شعبه از علوم انساني نيز گام هاي اوليه زماني برداشته شد که “فرهنگ انسان ” به عنوان سوال مطرح شد. درآغاز امر اين علم بخشي بود از ساير علوم مانند اسطوره شناسي ، فلسفه ، تاريخ ، فرهنگ عامه و نظاير آنها. موضوع مورد پژوهش و بحث در “انسان شناسي ” به يک موضوع خاص محدود نمي شود و انسان شناسان سعي دارند محيط زيست ، فنون و صنايع و بطور کلي فرهنگ او را از آغاز پيدايش بر پهنه گيتي مورد بررسي و مطالعه قرار دهند. يک انسان شناس به اندازه مثلاً يک عالم علم اقتصاد درباره ارزش پول يک جامعه تبحر و تخصص لازم را ندارد و يا همانند يک منتقد برجسته هنر نمي تواند درباره هنر هنرمند خاص و دوره بخصوصي اظهار نظر نمايد ولي بايد به اندازه اي اطلاع و آگاهي داشته باشد تا بتواند در صدد يافتن يک قانون کلي براي رفتار اجتماعي انسان برآيد. يک “انسان شناس ” را به عنوان يک موجود داراي فرهنگ که قدمت آن از آغاز خلقت انسان شروع مي شود و گستردگي آن به اندازه گسترش پهنه جهان هستي است مورد مطالعه قرار مي دهد. انسان شناسان انسان را به صورت موجودي با رفتاري مرکب از بخشي غريزي ، بخشي موروثي بخشي اکتسابي  مورد مطالعه قرار دهند.

“ميراث فرهنگي ” يکي از شعبات “انسان شناسي ” است که زمينه ساز تارخ است . درباره تاريخ مي توان گفت که آغاز آن زماني است که انسان از نگارش و کتابت براي ثبت وقايع و رويدادها استفاده کرد که قدمت آن

 ۱۰

حداکثر به حدود ٥٢٠٠ سال پيش مي رسد. براي اطلاع از بسياري از رخدادها که پيش از اختراع خط و نگارش روي داده اند و هيچگاه ثبت نشده اند و با توجه به قدمت انسان ، که آخرين تحقيقات زمان را حدود

٤٢٠٠٠٠٠٠ سال پيش تعيين کرده است ، بايد از روشي جداگانه و مستقل استفاده کرد که درباره انسان از آغاز پيدايش او بر پهنه گيتي تحقيق مي کند . باستان شناسان نيز پژوهشگراني هستند که درباره انسان و جوامع گذشته انساني پژوهش ، تحقيق و مطالعه مي کنند.

براي “ميراث فرهنگي ” تعاريف گوناگوني پيشنهاد و ارائه شده است که اطلاع از برخي از آنها ما را به درک بهتر مفهوم و معني آن کمک مي کنند. ساده ترين تعريف ميراث فرهنگي ترجمه لغوي آن است ، (“ميراث فرهنگي “) باستان شناس نيز از يک کلمه باستان و پسوند شناسي ترکيب شده است . به اين ترتيب مي توان آن را شناسايي باستان يا “باستان شناسي ” معني کرد. در فرهنگ لغات باستان شناسي (ميراث فرهنگي ) نيگوئن در

تعريف (“باستان شناسي “) “ميراث فرهنگي ” چنين نوشته شده است :

“ميراث فرهنگي عبارت است از مطالعه گذشته انسان براساس بقاياي مادي که انسان از خود به جا گذاشته است .”

با توجه به تعريف بالا از ميراث فرهنگي ، الواح گلي مکتوب اوليه با وجودي که بر روي برخي از آنها بعضي از رويدادها، اگر چه تنها موارد اقتصادي و نه تاريخي ، ثبت شده اند جزو بقاياي مادي که انسان از خود برجاي گذاشته است محسوب مي شوند و به اين ترتيب بخشي از مدارک و اسناد مورد استفاده در تحقيقات ميراث فرهنگي را تشکيل مي دهند. مثال ساده اي به روشن شدن اين موضوع کمک خواهد کرد. با وجود اين تحقيق و بررسي درباره چند و چون وضعيت فرهنگي شهر باستاني شوش در دوران آغاز شهرنشيني و آغاز نگارش را باستان شناسان برعهده دارند. دليل اين امر اين است که آنچه در اين الواح ثبت شده اند تنها به بخشي از فعاليت

 ۱۱

هاي فرهنگي جامعه آن زمان ساکن در شوش ، يعني فعاليت هاي اقتصادي ، محدود هستند و از مليت فرهنگي جامعه مستقر در شوش در آن دوران اطلاعات چنداني بدست نمي دهند.

ميراث فرهنگي (باستان شناسي ) يک روش و مجموعه اي از فنون براي کسب اطلاعات فرهنگي است و باستان شناسان تکنسين هستند.

با توجه به تعاريف بالا باستان شناسان سعي دارند تا براساس آثار و بقاياي باقيمانده از فعاليت هايي انساني تغييرات و نظور تکاملي فرهنگ انسان را در گذشت زمان و در ميان جوامع مختلف و در مکان هاي گوناگون با رعايت نظمي خاص مورد بررسي و مطالعه قرار دهند. لذا آثار فرهنگي براي باستان شناسان ارزشي بسيار بالاتر از ارزش هاي مادي دارند، براي باستان شناسان آثار و مدارک و بقاياي فرهنگي (باستاني ) شواهدي هستند براي پيگيري و دريافت بهتر، دقيقتر و روشن تر از چگونگي فرهنگ ، تغييراتن فرهنگي و تحولات تکاملي فرهنگ انسان . به اين ترتيب باستان شناسان زمينه تحقيقات خود را تنها به جوامع انساني فاقد خط و نگارش محدود نمي کنند و همين اثر سبب شده است که ميراث فرهنگي در درجه نخست به دو شاخه مهم و اصلي “دوران پيش از تاريخ ” و “دوران تاريخي ”  تقسيم شود. هر يک از اين دو شاخه اصلي به زير شاخه هاي فرعي تر نيز تقسيم مي شوند تا بتوانند مطالعات را با دقت بيشتري انجام دهند. از آن جمله هستند ميراث فرهنگي دوران پيش از تاريخ قديم ، شامل آسيا، اروپا و آفريقا و ميراث فرهنگي دوران پيش از تاريخ قاره جديد، يعني آمريکا و استراليا. مجدداً هر يک از اين زير شاخه ها نيز به زير شاخه هاي ديگري تقسيم مي شوند. مثلاً در مورد ميراث فرهنگي پيش از تاريخ آسيا مي توان از ميراث فرهنگي خاور نزديک ، خاور ميانه ، خاور دور، جنوب شرقي آسيا و آسياي مرکزي و قفقاز و مانند آنها بايد نام برد. باز هم در همين زير شاخه ها تقسيماتي صورت مي گيرد که درباره ميراث فرهنگي دوران پيش از تاريخ خاور ميانه نزديک مي توان به رشته هاي متعدد ميراث فرهنگي پيش

 ۱۲

از تاريخ بين النهرين ، ايران ، لوانت ، مصر و آسياي صغير و نظاير آن اشاره کرد. در حقيقت باستان شناسان همان انسان شناساني هستند که مدارک و اسناد لازم را براي تحقيق از طريق بررسي ها و کاوش هايي که مناطق مختلفي که روزي انسان در آن مي زيسته بدست مي آورند. هدف اصلي از بررسي ها و کاوش ها نيز به دست آوردن اسناد و مدارک لازم براي بازسازي گذشته است . به تعبير ديگر باستان شناسان فرهيختگاني هستند که سعي دارند تا با بررسي و مطالعه آثار و بقاياي به جا مانده از فعاليت هاي انسان در زمانها و مکانهاي مختلف از تغييرات فرهنگي انسان در آن زمانها و مکانها با رعايت نظمي خاص اطلاعاتي کسب نمايند. به اين ترتيب هدف از بررسي ها و کاوش هاي ميراث فرهنگي بدست آوردن اشيا ميراث فرهنگي نيست بلکه هدف اصلي از آن تلاشها کسب اطلاعات براي بازشناسي و بازسازي گذشته است . در همين مختصر که سعي شد تا از دو اصطلاح “انسان شناسي ” و “باستان شناسي ” تعاريفي ساده ارائه شود از واژه هايي استفاده شد که خود آنها نيازمند تعريفي جداگانه هستند. يکي از واژه هايي که از آن در مطالعات انسان شناسي و ميراث فرهنگي بسيار استفاده مي شود واژه “اثر” است . در مطالعات ميراث فرهنگي “آثار” (“جمع اثر”) شواهد و اسنادي هستند که رکن اصلي و اساسي را براي بازشناسي و بازسازي گذشته تشکيل مي دهند. برخلاف مورخين که قسمت اعظم ، اگر نه تمام ، اسناد و مدارک مورد نيازشان را مکتوب باقي مانده از انسان تشکيل مي دهند و يا جامعه شناسان که با جوامع زنده سر و کار دارند و يا مردم شناسان که واسطه هاي اطلاعاتي خود را از ميان افراد زنده جوامع مورد بررسي و مطالعه خود انتخاب مي کنند، تنها اطلاعات ، تبحر و تجربه است که اجازه مي دهند تا باستان شناسان با طرح سوالهاي درست و بجا پاسخي نسبتاً درست از واسطه هاي خود که همان آثار و مدارک صامت هستند بدست آورند. اين واسطه ها مي توانند در طيفي از يک دست افزار ساده سنگي که از هزاران سال پيش باقيمانده تا يک بطري نوشابه که ديگر توليد نمي شود و يا شمع اتومبيلي که توليد و استفاده از آن مدتي است

 ۱۳

از رده خارج شده است قرار بگيرند. در حقيقت آثار باستاني در طيفي از بي نهايت ساده تا بي نهايت غامض و ترکيبي و از نقطه نظر زماني در طيفي از کهن ترين دوره تا همين اواخر قرار مي گيرند. براي آثار باستاني تعايف متعددي پيشنهاد شده است که بر چند نمونه از آنها اشاره خواهد شد.

“اثر عبارت است از هر شيئي که تغيير شکل داده باشد و يا تغييري در آن توسط انسان بوجود آمده باشد. يک شي ء يا اثر، بازتابي است از يکي از زواياي فرهنگي انسان ، زيرا آن اثر ساخته انسان است . به زباني ديگر اثر نمادي مادي از يک تفکر است .”

“هر ملموس که بازتاب فعاليت هاي فرهنگي انسان باشند يک اثر محسوب مي شود.”

“اثر قسمتي از محيط مادي است که عمداً [بوسيله انسان ] براي استفاده تغيير داده شده باشد.”

درباره اثر تعاريف بسيار ديگري نيز پيشنهاد و ارائه شده است که نيازي به فهرست کردن آنها نيست . نگارنده با در نظر گرفتن چندين ويژگي که اثر بايد دارا باشد مانند ملموس بودن ، فاقد حيات بودن ، پديده انسان بودن ، بوسيله انسان ساخته شدن و به نحوي بدون تغيير شکل و حالت داده شدن مورد استفاده انسان قرار گرفته شده

باشد براي “اثر” تعرف زير پيشنهاد مي شود:

“اثر عبارت است از هر مفرد و يا مرکب غير ذيروح که قابل لمس و پديده انسان باشد و يا هر مفرد و يا مرکب ذيروح که قابل لمس و ساخته انسان است و يا به نحوي مورد استفاده انسان قرار گرفته است .”

با توجه به تعرف فوق مي توان چنين نتيجه گرفت که “اثر” در واقع بازتاب ملموس “فن ” انسان است . يکي از ويژگي هاي انسان دارا بودن قدرت “فن ” است که ساير موجودات فاقد آن هستند و يا اگر نوعي فن را به کار مي برند، مانند لانه سازي پرندگان و يا کندو سازي زنبور عسل و يا حفر تونل ها بوسيله موريانه ها، کاملاً

 ۱۴

غريزي است . البته لازم به يادآوري است که بخشي از فعاليت هاي انسان هم غريزي هستند ولي بطور کلي فعاليت هاي انساني اکتسابي محسوب مي شوند. براي “فن ” توضيحات مختلف داده شده است .

“فن به کار بردن وسيله اي براي رسيدن به منظوري پديد مي آيد. فن داراي خصوصيات و شرايط اصلي زير

است :

١-  فهم : فن بر پايه کار مبتني بر فهم و محاسبه که ناشي از احساس کردن و حدس زدن امکانات مي باشد، متکي است . فن تنها درباره نتايجه حاصل از ارتباط وسيله ها و تغيير کميت ها و نسبت ها مي انديشد.

٢- توانايي : فن توانايي است که عملش در ارتباط با هدف ، عملي ظاهري است . اين توانايي عبارتست از ساختن و بکار بردن ، نه آفريدن و رشد دادن . فن نيروي طبيعت را در برابر نيروي طبيعت به کار مي گيرد و از اين راه به طور غير مستقيم ، به ياري طبيعت چيره ميگردد.

 ٣- معني : معني فن آزادي در برابر طبيعت است . فن براي اين است که آدمي را از اسارت حيواني در چنگ طبيعت رهايي دهد و زنجير ضرورت هاي طبيعت را از دست و پاي او بردارد. از اين رو اصل کلي فن عبارت از کار کردن با مواد و نيروها در خدمت خواسته هاي انساني . حيوان محيط زندگي خود را ساخته و آماده مي يابد و بي آگاهي ، تابع و وابسته آن است . ولي آدمي در محيط خود، که او نيز به نحوي خاص وابسته آن است ، محيط زندگي ويژه خود را بوجود مي آورد و با توسعه محيط زندگي خود، واقعيت خود را افزايش مي دهد.

٤- انواع : فن را به دو نوع تقسيم مي کنند. يکي نيرو به وجود مي آورد و ديگري اشيا را مي سازد. مثلاً انسان با استفاده از جانوراني که پرورش مي دهند، نيرو به وجود مي آورد و نوع دوم سبب مي شود که اشيايي که قبلاً نبوده اند و وجود نداشته اند، پديد آيند مانند سفالگري ، ريسندگي ، معماري و…

 ۱۵

٥-اختراع و کار تکراري : قواعد فن به نحوي هستند که مي توان آنها را آموخت و در موارد يکسان بکار برد. فن به عنوان چيز آموختني روشي را بدست مي دهد که براي رسيدن بع هدفي معين ، سودمندتر از هر روش ديگريست . فن از اعمال و وسايلي تشکيل مي يابد که آدمي خود کشف و اختراع کرده است و مي تواند آنها را هر چند بار و به هر مقدار که بخواهد بکار ببرد. ميراث فرهنگي را مي توان لمس کرد، مشاهده کرد، وزن کرد، اندازه هاي آنها را با مقياس هاي مختلف اندازه گيري سنجيد و حتي از آنها عکس برداري و يا از آنها طرح تهيه کرد، ولي علاوه بر آنها اسناد و شواهد ديگري هم هستند که اساس مطالعات باستان شناسان را تشکيل مي دهند ولي ملموس نيستند، قابل سنجش با هيچ يک از مقياس هاي اندازه گيري نمي باشند و نمي توان از آنها عکس يا طرح تهيه کرد. نگارنده اين دسته از شواهد و اسناد باستان شناسي  (ميراث فرهنگي ) را “مدرک ” منيراث فرهنگي مي نامد.

“مدارک ” ميراث فرهنگي مي توانند ” رابطه بين چند اثر” و يا “رابطه ميان چند اثر” باشند. مثلاً هنگامي که در يک گور ميراث فرهنگي (باستاني ) همراه بقاياي جسد، ظروف و اشياي تجملي و يا کاربردي شخص متوفي قرار داده شده است ، آنچه که ملموس هستند اعم از بقاياي جسد و اشياي همراه آن “آثار” محسوب شوند و رابطه بين آن آثار که ملموس نيست و بقاياي جسد، که حکايت از نوعي باور و اعتقاد ديني متوفي به جهان پس از مرگ دارند و يا نمادي از سنن و آداب جامعه اي هستند که متوفي جزوي از آن جامعه بوده است را مي توان

“مدارک ” ميراث فرهنگي به حساب آورد. بنابراين مي توان به اين نتيجه رسيد که هر اثر باستاني داراي يک کالبدي اسن که ملموس است و يک جان است که ملموس نيست . مثالي ديگر براي روشن تر شدن اين موضوع آوريم . بر اساس مطالعات انجام شده از نوعي ظرف سفالي که با نام کاسه با لبه وا ريخته شناخته مي شود و معرف “دوران آغاز نگارش ” در خاورميانه و ايران است به صورت يک شاخص زماني هم استفاده مي شود. در

 ۱۶

هر محل يا محوطه باستاني که اين نوع ظرف بدست مي آيد مي توان قدمت آثار بدست آمده همزمان با آن را حدود ٣٢٠٠ سال پيش از ميلاد تخمين زد. يعني از اين نوع ظرف در ميراث فرهنگي علاوه بر يک شاخص فرهنگي ، به عنوان يک شاخص ساليابي براي گاهنگاري نيز استفاده مي شود. همين ويژگي هايي که صفت مميزه اي به اين نوع ظروف مي دهد و آنها را به عنوان شاخصهاي فرهنگي –  زماني از ساير ظروف سفالي مشخص “مدارک ” ميراث فرهنگي محسوب مي شوند و يا هنگامي که يک باستان شناس در يک محل باستاني متعلق به حدود ٨٠٠٠ سال پيش يک خمره بزرگ مخصوص ذخيره آذوقه بدست مي آورد از خود خمره به عنوان يک “ميراث فرهنگي ” در مطالعات خود استفاده مي کند و از آنجا که اين خمره براي ذخيره آذوقه حاصل از فعاليتهاي کشاورزي استفاده مي شده اند از آن به عنوان “مدرکي ” دال بر آشنايي صاحبان آن به رمز و راز کشت و زرع استفاده خواهد کرد. خمره ملموس و قابل اندازه گيري و عکس برداري و تهيه طرح است در صورتي که اطلاعاتي که درباره آگاهي از کشاورزي و توليد غذا بوسيله جامعه اي که از آن خمره استفاده مي کردند چنين نيست . باستان شناسان از طريق بررسي و کاوش در محوطه ها و محل هاي ميراث فرهنگي بر اساس نظمي خاص آثار و مدارک ميراث فرهنگي را بدست مي آورند. هدف آنها نيز کسب و تهيه اطلاعات از فرهنگ جامعه اي است که آن آثار و مدارک از آنها باقي مانده است . بنابراين آثار و مدارک ميراث فرهنگي در حقيقت ابزار و عواملي هستند که براي شناخت مجهولات فرهنگهاي گذشته در اختيار باستان شناسان قرار مي گيرند. هر چه آن آثار و مدارک کاملتر باشند باستان شناسان در استنتاج هاي خود خطاي کمتري مرتکب مي شوند و در نتيجه نهايي از ضريب حدس و گمان کاسته شده و به ضريب بالاتر اطمينان افزوده مي شود. به عبارت ديگر مي توان از جهاتي آثار و مدارک ميراث فرهنگي را کليد شناخت فرهنگ تصور کرد. حال بايد ديد که معني و مفهوم واژه “فرهنگ ” از ديدگاه ميراث فرهنگي چيست ؟

 ۱۷

براي “فرهنگ ” نيز معاني و تعاريف مختلفي پيشنهاد و ارائه شده است . همانطور که پيش از اين اشاره شد نخستين کسي که از اين واژه در نوشته هاي خود استفاده کرد ادوارد تايلور انگليسي بود. تعريفي که او در کتاب

خود با عنوان ” فرهنگ بدوي ” از فرهنگ داده است چنين است :

“فرهنگ عبارتست از آن مجموعه پيچيده اي که شامل دانش ها، عقايد، هنر، روان ، قوانين ، رسوم و هر نوع توانايي و عاداتي که توسط يک شخص عضو جامعه کسب مي شود.”

ولي از آنجا که هدف مطالعات ميراث فرهنگي شناخت فرهنگ جوامه انساني در محل هاي مختلف و در ادوار گوناگون است و باستلن شناسان با جوامع زنده سر و کار ندارند، فرهنگ را بايد از ديدگاه ميراث فرهنگي تعريف کرد.

هر يک از باستان شناسان نيز براي فرهنگ از ديدگاه خود تعريفي پيشنهاد و ارائه کرده اند. نگارنده با توجه به تعاريفي که از ديدگاه خود براي “اثر” و مدرک پيشنهاد داده است براي “فرهنگ ” نيز تعريف زير را پيشنهاد مي

کند:

” فرهنگ عبارتست از مجموعه اي از آنچه انسان در زندگي از خود بروز مي دهد، اعم از پندار و کردار و رفتار که گاهي بصورت يک امر عادي مجسم و ملموس مي شود و گاهي اثري از آن به عنوان يک امر ذهني با تغيير و يا بدون تغيير از نسلي به نسل ديگر منتقل ميگردد.”

حال که با تعاريف آثار، مدارک و فرهنگ آشنا شديم مي توانيم بگوئيم که باستان شناسان پس از اينکه آثار و مدارک باستاني را با رعايت نظم و علمي خاص از طريق بررسي ها و يا کاوش ها از محل ها و يا محوطه هاي ميراث فرهنگي جمع آوري کردند از آنها براي شناخت فرهنگ جوامع گوناگون در زمانها و مکانهاي مختلف استفاده مي کنند.

 ۱۸

باستان شناسان تنها با طرح سوالهاي درست و بجا مي توانند از اين شواهد و مدارک صامت و بعضاً ناقص فرهنگي پاسخ هاي درست را بدست آورند. بنابراين موفقيت باستان شناسان علاوه بر اطلاعات وسيع آنها از علوم مختلف در گرو طرح سوالهاي درست و بجا نيز مي باشد. از ميان بسياري سوالها که باستان شناسان مي توانند مطرح نمايند، چهار سوال اساسي از اهميت خاصي برخوردار هستند که هر باستان شناسي در مواجهه با

آثار و مدارک بايد آنها را مطرح نمايد. آن چهار وجه عبارتند از:

١- وجه قرينه اي يا زمينه اي : باستان شناس بايد از چگونگي بدست آمدن و از کجا بدست آمدن و همراه با کدام آثار و مدارک بدست آمدن شواهد مورد مطالعه خود اطلاع دقيق و کامل داشته باشد. از اين جهت است که آثار و اشيائي که از بررسي ها و کاوش هاي غير علمي بدست مي آيند، اگر يک اثر کاملاً هنري نباشند ارزش مطالعاتي خود را از دست ميدهند. مثلاً هنگامي که يک سبوي سفالي براي مطالعه در اختيار باستان شناس قرار مي گيرد بايد او بداند که اين سبو بصورت تک ياخته از کف قسمتي از يک منزل مسکوني ميراث فرهنگي بدست آمده يا همراه بقاياي يک جسد در يک گور بوده است . چون در حالت دوم علاوه بر سبو بودن مي تواند به عنوان مدرکي دال بر اعتقاد متوفي به جهان پس از مرگ نيز مطرح شود.

٢- وجه کاربردي : باستان شناس از اثري که براي مطالعه در اختيار دارد اين سوال را مطرح مي کند که کاربرد آن اثر چه بوده ، به چه منظوري ساخته شده و چگونه از آن استفاده مي شده است . مثلاً اگر يک تيغه شکسته فلزي ناقص در اختيار باستان شناس قرار گيرد، دقت در طرح سوال مي تواند نوع کاربرد آن را مشخص کند.

مي دانيم هر چند که اره ، کارد و چاقو سه وسيله مختلف هستند که وجه اشتراک آنها در داشتن تيغه است ولي کاربري هاي متفاوتي دارند. از چاقو و کارد ممکن است به طور عام استفاده شود ولي اره يک ابزار تخصصي محسوب مي شود که کاربري خاص خود را دارد. اره با فن نجاري در ارتباط است در صورتي که کارد و يا

 ۱۹

چاقو، هر چند ممکن است در حالت هاي اضطراري براي قطع و يا برش چوب استفاده شوند ولي جنبه کاربري فني خاصي مانند اره ندارند.

٣- وجه ساختاري : کليه مصنوعات انسان نمايانگر بخشي از بازتاب هاي فرهنگي او هستند که ريشه در تفکر و تعقل دارند. با توجه به “فهم “، “اختراع ” و “تکرار” که در توضيح “فن ” به آنها اشاره شد مصنوعات انسان مايه هاي فکري و ذهني هستند که مجموعه شان نمايانگر تفکر اجتماعي يک گروه است و لذا در آنها بازتابي از تفکرات اجتماعي توسط آحاد آن جامعه وجود دارد. مثلاً وقتي يک مهر را يک شهروند باستاني (ميراث فرهنگي ) مي ساخته و بکار مي برده است بازتابي که از وجود احساس مالکيت و تعلق را در جامعه اي که سازنده مهر به آن تعلق داشته است مي توان استنباط کرد. لذا مفهوم ديگر وجه ساختاري اين است که يک اثر بازتاب کداميک يا کدام مجموعه از عوامل و پديده هاي فرهنگي انسان است .

٤-  وجه رفتاري : تکرار و تداوم يک نوع قواعد و قوانين و محاسبات فکري که در ساختن يک شي ء بکار گرفته مي شوند نمايانگر يک الگوي ثابت است که با تغيير و يا بدون تغيير از نسلي به نسل ديگر منتقل شده است که همراه با الگوهاي نوظهور ديگر بازتاب يک رفتار فرهنگي است . مثلاً در مصر باستان از همان استقرار در روستاها تا زمان حکومت وارثان اسکندر مقدوني وقتي تا مدتها پس از آن ، سنت قرار دادن اشيا همراه متوفي در گور بصورت يک رفتار اعتقادي ادامه داشته است در صورتي که در شکل و نحوه ساختمان گور در کميت و کيفيت اشيا و ترتيب قرار گرفتن آنها در گور تغييراتي دائمي صورت گرفته است . بنابراين اعتقاد به جهان پس از مرگ به عنوان يک رفتار اعتقادي ثابت ، بخشي از فرهنگ مصر باستان را تشکيل مي داده است . با توجه به آنچه بيان شد مي توان نتيجه گيري کرد که باستان شناسي علمي است که در قالب و چهارچوب قواعد و اصول و روش تحقيق ويژه خود با استفاده از اسناد و مدارک باستاني به مطالعه انسان و فرهنگ او و چگونگي تغييرات

 ۲۰

آن در طول زمان مي پردازد. يک مجموعه دار، اعم از عتيقه خر و عتيقه فروش ، ممکن است بتواند قدمت آثار را تا حدودي تخمين و يا ارزش هنري آنها را با هم مقايسه کند ولي يک باستان شناس بايد از اين نيز فراتر رود تا بتواند ازحقايق فرهنگي نهفته در آثار هم اطلاعاتي بدست آورد. براي اينکه يک باستان شناس بتواند در کار خود موفق باشد بايد پيوسته دامنه اطلاعات خود را در زمينه هاي مختلف علمي گسترش دهد.

ميراث فرهنگي پيش از تاريخ را مي تواند به چهار دوره زير تقسيم کرد که عبارتند از:

١- دوره اي که در آن انسان همراه با ساير حيوانات مانند ماموت ها و خرس هايي که در غارها به سر مي بردند و کرگدن هاي پشم دار و حيواناتي که نسل آنها منقرض شده است مي زيستند و بر اروپا تسلط داشتند. من براي اين دوره عنوان پارينر سنگي را پيشنهاد مي کنم .

٢- دوره بعدي دوره سنگ صيقل شده است . دوره اي که در طي آن با دست افزارهاي بسيار زيبا و ادواتي که از سنگ چخماق و ساير سنگ ها ساخته شده اند سر و کار داريم . در اين دوره هيچ اثري از فلز نيست مگر به طور استثنائي که از طلا براي ساختن زينت آلات استفاده مي شده است . براي اين دوره من نام “نو سنگي ” را پيشنهاد مي کنم .

٣- عصر برنز که در آن از برنز براي ساختن وسايل تيز و برّنده و ابزار مختلف و اسلحه استفاده مي شده است .

٤- اثر آهن که در اين دوره از آهن براي ساخت وسايل جنگي و تبر و کارد و نظاير آنها استفاده مي کردند، هر چند که هنوز از برنز براي ادوات تزئيني و گاهي ساختن دسته شمشيرهاي داراي تيغه آهني کماکان استفاده مي شده است ، در اين دوره هيچگاه از برنز براي ساختن تيغه استفاده نشده است .

 ۲۱

 خودآزمايي فصل اول

١-  ميراث فرهنگي را تعريف کنيد ؟

٢-  انسان شناسي و باستان شناسي را تعريف کنيد ؟

٣-  ارتباط مفاهيم فوق را با يکديگر توضيح دهيد ؟

٤-  اثر فرهنگي را توضيح دهيد و خصوصيات آنرا نام ببريد ؟

٥-  فرهنگ را تعريف کنيد و خصوصيات چهارگانه آنرا تحليل کنيد ؟

٦-  دوره هاي ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

 ۲۲

فصل دوم : آشنايي با پژوهش هاي حفظ و بازسازي آثار تاريخي

 اهداف رفتاري

فراگيران پس از مطالعه اين فصل بايد بتوانند:

١- پژوهش هاي ميراث فرهنگي را تعريف کنند.

٢- چهار دستورالعمل در حفظ آثار تاريخي و ميراث فرهنگي را توضيح دهند.

٣- سه هدف تحقيقات و پژوهش هاي ميراث فرهنگي را تحليل نمايند.

٤- سه سوال اساسي از نتايج پژوهش هاي ميراث فرهنگي را درک کنند.

٥- توضيح دهند که آثار باقيمانده ميراث فرهنگي گوياي چه مطلبي هستند.

٦- تحليل نمايند که اين آثار فرهنگي چه نکات آموزنده اي براي ما دارند.

٧- راهبردهاي مديريتي در امر حفاظت ميراث فرهنگي را توضيح دهند.

 ۲۳

کاوش هاي باستان شناسي به منظور دستيابي و کشف آثار و ميراث فرهنگي را پژوهشهاي ميراث فرهنگي نيز مي نامند. به منظور اين پژوهش که در کشور ما مي تواند منجر به شناخت و حفاظت آثار تاريخي و ميراث

فرهنگي گردد چهار دستورالعمل را بايد لحاظ نمود:

١- در امر حفاري و حفاظت آثار و اشيا و توصيف کامل يافته ها بايد کمال دقت را بکار بست .

٢- از جزئيات حفاري دقيق ترين و کاملترين طرح ها و نقشه ها تهيه شود.

٣-انتشار کامل و دقيق گزارش عمليات کاوش ها در اولين فرصت ممکن .

٤- حفاظت اثاري که حفاري شده اند بايد به نحوي انجام بگيرد تا باستان شناسان آينده و بازديد کنندگان هم بتوانند استفاده کنند.

از اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ميلادي ، باستان شناسي به عنوان يک نظام مستقل علمي شناخته شده بود و روشهاي تحقيقاتي و پژوهشي آن نيز تدوين و در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالي تعليم و آموزش داده شد. باستان شناسي علمي نظري – تجربي بود. يعني علاوه بر آموزش اصول نظري آن ، دانشجويان موظف بودند تا براي تجربه اندوزي در محل هاي باستاني نيز کارورزي تجربي داشته باشند. از بعد از جنگ جهاني اول موقعيت علمي باستان شناسي بيش از پيش تثبيت شد و باستان شناسان کوشش مي کردند تا در تحقيقات و پژوهش هاي خود از آخرين روشهاي پژوهش علمي اطلاع حاصل کنند و آنها را بکار ببرند. امروزه باستان شناسان در پژوهش هاي ميداني خود از جديد ترين وسايل و پيشرفته ترين اختراعات استفاده مي کنند. پس از

 ۲۴

وقفه کوتاهي که در دوران جنگ جهاني در تحقيقات ميراث فرهنگي به وجود آمد پيشرفت در زمينه هاي مختلف مطالعات باستان شناسي با سرعت بيشتري توسعه پيدا کرد. عکس برداري هوايي با هواپيماهاي کوچک ملخ دار جاي خود را به ماهواره ها داده است . از طرف ديگر يکي از نتايج مهم حاصل از وقفه کوتاه زمان جنگ دوم جهاني توجه بيشتر به دانش باستان شناسي بود. يکي از اين گونه توجهات اين واقعيت بود که باستان شناسان به اين نتيجه رسيدند که براي اطلاع دقيق تر از کيفيت فرهنگ گذشته ميان دانشي کردن پژوهش هاي باشتان شناسي امري اجتناب ناپذير است . هيئت هاي باستان شناسي که براي مطالعات ميداني به مناطق مختلف مي رفتند سعي داشتند که اعضاء هيئت آنها از نقطه نظر تخصص هاي علمي متنوع و کامل باشد. از طرف ديگر ميراث فرهنگي از چهارديواري آزمايشگاه ها و کلاس هاي دانشگاه ها و جلسات انجمن هاي خصوصي خارج

شد و به ميان مردم برده شد. بدين منظور سه هدف جزء عوامل اصلي محسوب مي شوند:

١- جهت دار و هدف دار کردن مطالعات و پژوهش هاي باستان شناسي .

٢-  تحقيق صحيح اين موضوع که باستان شناسي علمي است مجمع المعارفي و لذا در ترکيب هيئت هاي پژوهشي بايد به ميان دانشي بودن پژوهش ها توجه خاص مبذول شود.

٣- باستان شناسي و انسان شناسي علم مرتبط هستند و جدا کردن آنها از يکديگر نارواست . بايد سعي شود اين رشته علمي با نوشتن و چاپ و انتشار کتابها و مقالات ساده و در عين حال کاملاً دقيق و علمي به داخل اجتماع برده شود.

با آغاز نيمه دوم قرن بيستم ميلادي پژوهش ها و مطالعات ميراث فرهنگي کاملاً متحول و دگرگون گرديد.

آموزش باستان شناسي نيز به موازات تحولات جديد بسيار تخصصي شده است . دانشجويان رشته باستان شناسي در دانشگاه ها و موسسات عالي آموزش مي گيرند تا مطالعات خود را در مقاطع زماني و مکاني معين محدود

 ۲۵

کنند. ديگر روزگاري که يک باستان شناس خود را متخصص تمام ادوار و تمام جهان باستان مي دانست سپري شده است . به آموزش تجربي در کنار آموزش نظري بيش از پيش پرداخته مي شود. امروزه تحقيقات و پژوهش هاي ميراث فرهنگي روي نقاط معينين که از تلاقي دو محود مکان و زمان بوجود مي آيد متمرکز شده و مي شود. اگر تا پيش از تحولات نيم قرن اخير يک نفر مي توانست ادعا کند که متخصص باستان شناسي دوره پيش از تاريخ ايران است از بعد از دگرگوني ها و تغييرات پديد آمده در آموزشهاي نظري و تجربي علاوه بر تعيين اينکه مطالعاتش را در کدام دوره از پيش از تاريخ ايران متمرکز کرده است بايد مشخص کند که آان مطالعات را درباره کدام منطقه فرهنگي ايران انجام داده و يا مي دهد.

حال با بررسي پژوهش هاي انجام شده در باب ميراث فرهنگي و آثار تاريخي سه سوال اساسي از نتايج پژوهش هاي مذکور طرح مي گردد که در ذيل به آنها اشاره مي گردد.

سوال اول : آثار باقيمانده گوياي چه مطالبي هستند؟

آثار باقي مانده ، محتوي پديده هايي همچون ، هنر سبک معماري ، نوع زندگي سليقه ، امکانات و خواستهاي افراد در آن زمان هستند که با کمي تعمق و وقت مي توان از سبک معماري و شهرسازي در آن دوران به سطح فرهنگ ، سطح تفکرو نوع زندگي مردم پي برد و با بررسي کار شناسانه با اين نکته ي بسيار ظريف رسيد که پيشينيان ما با شناخت صحيح و امکانات بسيار کم از نظر تکنيک از مصالح ساختماني موجود، بهترين استفاده را برده و توانسته اند فضاي زندگي خود را به نحوي سازند که بتوانند زندگي راحتي داشته باشند، دقيقاً به عکس ما که با وجود امکانات بسيار بالا نتوانسته ايم ، فضاي مسکوني  خود را حداقل هماهنگ با محيط پيرامون خود بنا نماييم تا چه رسد از نظر راحتي و آسايش در آن .

 ۲۶

ساختار شهر ها و ترکيب محله ها در گذشته نشان دهنده روابط انسانها با يکديگر و نحوه رفت و آمد ايشان با هم مي باشند.

همين شکل و ترکيب محله ها و… نشان دهنده يک فضاي انساني و نزديکي آدمها با هم است تا کنون مطالعات مختلفي در اين زمينه صورت گرفته است که گاه مناسب و درست و گاه بي نتيجه بوده است . در هر صورت مطالعه و بحث و گفتگو در اين زمينه بسيار بجا و مورد نياز است .

سوال دوم : اين آثار چه چيزي به ما مي آموزد؟

طبق شواهد موجود، پيشينيان اطلاعات بيشتري از آيندگان ، دست کم در مورد مسائل معماري و شهر سازي زمان خود داشته اند، زيرا مي بينيم که وضعيت موجود را دقيقاً شناخته ، امکانات خود را کاملاً ارزشيابي کرده و به قدرت شناخت و عملکرد تکنيکي خود واقف بوده و استفاده از مصالح ساختماني زمان خود و نحوه بکار بردن را به بهترين شکل آموخته بودند. معماران کار آزموده ، گذشته دقيقاً جهت حرکت باد را مي شناختند، اثر آن را درک مي کردند، با آب و هواي محيط مسکوني خود آشنايي کامل داشتند و بر همان اساس نيز ساختار هاي شهري و بناهاي مسکوني خود را بنا مي نهادند، آنها از عوامل طبيعي درس گرفته و همان خصوصيات طبيعي را براي راحتي خود مورد استفاده قرار مي دادند، با آنکه از نظر تکنيک پيشرفته و مدرن در مضيقه بودند بهترين استفاده را از آنچه داشتند کردند و آن را بکار گرفتند.

هنر دقيقاً همين جاست ، که انسان با حداقل امکانات ، بهترين ها را پديد آورد، حال که شاهد هستيم در حال حاضر، با اين همه امکانات که در دست مي باشد، متأسفانه نتوانسته ايم و يا نمي توانيم از آن به بهترين شکل استفاده کنيم . بنابراين مي توان گفت که نحوه عمل پيشينيان با شناخت از موقعيت خود در

 ۲۷

زمينه هاي معماري و شهر سازي با امکانات کمي که در دست داشتند بسيار صحيح و در زمان خود بهترين شکل ان بوده است .

سوال سوم : راهبردهاي مديريتي در امر حفاظت ميراث فرهنگي کدام است ؟

در حال حاضر و از مدتها پيش ، مدام صحبت از حفظ ميراث فرهنگي مي شود و سازماني نيز براي اين منظور تأسيس و تعداد بسياري کارشناس و محقق در اين سازمان مشغول به کار هستند و بالطبع مخارج زيادي نيز در اين راه صرف مي شود ، راستي تأسيس اين سازمان براي چيست آيا فقط معرفي اينکه گذشته اي بدين شکل از نظر معماري ، شهري و غيره وجود داشته و گذشتگان اين گونه زندگي مي کرده اند و چنين آثاري از خود باقي گذاشته اند و اينک ما برخي از آنها را در موزه ها و بعضي ديگر را در جاي خود حفظ مي کنيم کافي است ؟ يا به اين دليل که ميراث فرهنگي خود را در هر شکل که باشد ارج نهاده و در حفظ آن بکوشيم که بايد از آنها الگو گرفت و در صورت امکان در زندگي فعلي آنها را سر مشق قرار داد.

اين مطلب کاملاً درست است که زمان تغيير کرده و خواستهاي مردم شکل ديگري به خود گرفته است ، تکنيک پيشرفت کرده و بايد حرکت هاي ما در راستاي اين پيشرفت قرار گيرد، اما سوالي که مطرح مي شود اين است که انسان در اينجا چه نقشي دارد؟ آيا هدف اصلي ، بهبود زندگي بشر نيست ؟ آيا اين موضوع که همه چيز براي راحتي و بهتر زندگي کردن بشر بوجود آمد، مطرح نمي باشد؟ آيا انسان نبايد از داده ها بهترين استفاده را در بهبود وضع زندگي خود بنمايد؟

اگر با دقت به اين سوالها بنگريم ، ملاحظه مي شود که تمام آنچه تا کنون به عنوان حفظ ميراث فرهنگي از آن ياد کرده ايم حفظ گفتار است و در عمل آنگونه نيست که تصور مي کنيم ماهيچ سعي نکرده ايم که اصل

 ۲۸

مطلب را درک کنيم و موضوع را در راستاي صحيح خود دنبال کنيم ، در يک گرداب قرارگرفته ايم ، يا دائم در حال چرخش به دور خود هستيم و يا گاهي آزاد شده ايم و مدتي مستقيم راهي را طي نمائيم که انتهايي ندارد.

خودآزمايي فصل دوم

١-  منظور از پژوهشهاي ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٢-  چهار دستورالعمل حفظ آثار تاريخي و ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٣-  اهداف پژوهشهاي ميراث فرهنگي را تحليل کنيد ؟

٤-  سئوالات اساسي پژوهشهاي ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٥-  آثار باقي مانده ميراث فرهنگي گوياي چه منظوري هستند ؟

٦-  نکات آموزنده ميراث فرهنگي را فهرست نماييد ؟

٧-  راهبردهاي مديريتي در امر حفاظت از ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

 ۲۹

فصل سوم : حفظ ميراث فرهنگي در مقابل نوين سازي

اهداف رفتاري

فراگيران بايد بتوانند پس از مطالعه اين فصل :

١- نوين سازي را شناخته و تاثيرات منفي نوين سازي در ميراث فرهنگي را توضيح دهند.

٢- اصول حفاظت از ميراث فرهنگي را در مقابل پديده نوين سازي تحليل کنند.

٣- ايران باستان قبل از نوين سازي را تشريح کنند.

٤- اثرات سوء تخريب ميراث فرهنگي را توضيح دهند.

٥- تغيير نگاه به ميراث فرهنگي را تحليل کنند.

٦- نقش علم و فناوري در حفظ و بازسازي بناهاي تاريخي را تحليل کنند.

 ۳۰

 

 

ميراث فرهنگي و پديده نوين سازي

از آنجا که فرهنگ ريشه در آداب و سنن دارد در مواري همچون سدي در برابر نوين سازي به چشم آيد، اما اين واقعيت که ملتهاي جهان با نپذيرفتن الگوهاي بيگانه بر حفظ هويت خود پافشاري مي کنند نه تنها تحولي منفي محسوب نمي شود بلکه از ديدگاه ملي و بين المللي بايد از آن استقبال کرد. آنچه ملتها از پذيرش آنها سرباز ميزنند الگوهايي هستند که به علت بي اصالتي ارزش و تحرکي به انسان نمي بخشد از سوي ديگر غلبه بر نوين سازي در کشورهاي جهان سوم با توجه به شواهد موجود مي تواند از راههايي جز تقليد کورکورانه از الگوهاي بيگانه تحقق يابد.

رويارويي حفظ ميراث گذشته با نوين سازي را مي توان از زواياي مختلف بررسي کرد. از يـک ديـدگاه وجـود علامت سوال اجتناب ناپذير است و آن اينکه آيا با واقعيت منطبق است يا خير؟ تجربيات بين المللي نشان مـي دهد که مردم به گونه اي فزاينده رفتار و تصميم گيريهاي خود را بر اين فرض استوار مـي کننـد کـه بهتـرين و کارآمدترين شکل نوين سازي ادغام آن با ميراث گذشته است . واژه نوين سازي نيز نياز به توضيح دارد. مفهـوم نوين يک مشکل اساسي دارد. در فرهنگ انگليسي اکسفورد واژه نوين اينگونه تعريف شده است ” آنچه کـه بـه عصر حاضر مربوط مي شود” از ويژگي هاي بارز رشد خارق العاده جنبش حفظ ميراث فرهنگي همانا تازگي و ارتباط آن با سالهاي اخير و عصر حاضر است . حفظ ميراث فرهنگي در تمامي جهان نه تنها در ميان روشنفکران و سياستمداران بلکه در بين طيف گسترده اي از مردم ارزش و اهميت فوق العاده اي يافته است اين خصوصيت

 ۳۱

به تاثير نيروهاي گوناگون از جمله رشد تاريخي گري و هويت ملي فرهنگي و بيزاري از تغيير مخرب به تدريج متحول شده است .

در عين حال مي توان به روند برخورد ميان حفظ ميراث فرهنگي و نوين سازي اشاره کرد.( البته نه در معني لغوي اين واژه که بدون شک ابداع کنندگان آن چنين نيتي را نداشته اند) با چنين برداشتي نوين سازي با صنعتي شدن و پي آمدهاي آن به ويژه شهر نشيني هم تراز است .

ايران باستان قبل از نوين سازي

پنج هزار سال از ورود به دوره تاريخي را پشت سر گذاشته ايم در حالي که شواهدي از يک ميليون سال سابقه استقرار انسان در ايران وجود دارد و هنوز اين سابقه مورد مطالعه و پژوهش قرار نگرفته است .

تخريب ميراث فرهنگي يعني مرگ صنعت گردشگري

گردو غبار فراموشي پيشينه ايران را با قدمتي به درازاي تاريخ فرا گرفته است . مدتها است که غارتگران به کليه آثار تاريخي کشور دستبرد مي زنند و با چراغ و بي چراغ  روز وشب آثار تاريخي و تمدن کشور را غارت مي کنند. داستان تخريب و چپاول ميراث فرهنگي ايران داستاني است که کهنه ، دردي التيام نيافته از جهل و ناداني به پيشينه اي که داشتيم و سوداي ناني که با قطع شاهرگ تاريخ و تمدن کشور به شمار مي آيد. اين در حالي است که بخش اعظمي از گردشگران ورودي به ايران توريسم فرهنگي بوده و هميشه از ديدن خرابي هاي اين آثار تاُسف خود را ابراز مي دارند. زيبايي و راز در هنر هاي نهفته در دل اين آثار بود وتنها کشورهاي ايران و مصر و چند کشور معدود بودند که با برخورداري از جاذبه هاي تاريخي شکوه ماندگار اين آثار را به تصوير کشيده اند. آيا همين کافي نيست تا عزم مارا در حفظ از آثار تاريخي حداقل براي جذب گردشگران جزم کند؟

 ۳۲

اکنون کارشناسان معتقدند که کثرت آثار فرهنگي و تاريخي و تنوع و پراکندگي آنها در گستره سرزمين آريايي ايران موجب شده است تا پس از چند سال غفلت از صنعت گردشگري برنامه ريزان و دست اندر کاران اين صنعت به فکر جذب توريسم آنهم از نوع فرهنگي آن باشند اين در حالي است که مواريث فرهنگي و تمدني ايران در غربتي سرد فرو رفته اند و صداي تيشه سودا گران هر صبح و شام تکه تکه اين آثار را فرو مي ريزد.

تغيير نگاه ميراث فرهنگي

هنوز از آن روز هايي که استناد به پيشينه تمدن و تاريخ ايران زمين براي هويت بخشي به جامعه امروز، گناهي نا بخشودني محسوب مي شد، زياد فاصله نگرفته ايم . اندکي پيش از اين بود که به زبان آوردن کليه واژه هاي تمدن ايراني نظير مجموعه هخامنش مستوجب توبيخ و تکفير بود و مدافعان ميراث فرهنگي غني و ديرينه ايران زمين مدام گوشه نشيني و انزوا را تجربه مي کردند.

از آن روزها خيلي فاصله نگرفته ايم اما اينک نگاه ها و رويکردها به نحوي ملموس تغيير يافته و لزوم يافتن قالبي استوارتر براي هويت بخشيدن به جامعه در تمام بخشهاي سياسي و اجتماعي مورد تاکيد قرار گرفته است . اينک از زبان و گويش اصيل ايراني گرفته تا طراحي بناي ملي و دهها مصداق و مثال ديگر، واقعيتي بنام لزوم ايجاد تغييرات بنيادين در نحوه نگرش به ميراث هاي فرهنگي اين سرزمين را گواهي مي کنند.

ستون هاي تخت جمشيد که تا همين چند سال پيش مظهر حکومت هاي متضاد با نظام هاي الهي و عدالتخواه معرفي مي شد امروز دستمايه طراحان برنامه هاي تلويزيوني قرار مي گيرد تا تيتراژ ميان برنامه هاي شبکه اول سيما (رسمي ترين شبکه تلويزيوني کشور) برخاسته از سمبل هويت تاريخي و ملي ايران زمين باشد.

 ۳۳

 

 

نقش علم و فناوري در حفظ و بازسازي بناهاي تاريخي

امروزه بخش بزرگ و قابل توجه موزه هاي اروپايي توسط اشياء و آثار باستاني و ميراث فرهنگي کشورهاي تاريخي پر شده است و به واسطه همين آثار است که علاقمندان بيشماري براي ديدن اين آثار جذب اين موزه ها مي شوند. با ورود باستان شناسان و گروه هاي تحقيق و اکتشاف اروپايي به ايران به تدريج محققان و علاقمندان با زمينه هاي لازم براي ورود اين علم به مباحث آکادميک سالهاي زيادي طول کشيد و امروزه مباحث مختلف حيطه ميراث فرهنگي از جمله باستان شناسي و مرمت آثار فرهنگي معماري و صنايع دستي و… که به نوعي با سنتهاي گذشته ما ايرانيان پيوند دارد وارد دانشگاه ها شده است و دانشجويان زيادي هر سال جذب اين رشته مي شوند. عصر امروز از نظر گسترش امکان ارتباط و تبادل اطلاعات به يک دهکده تشبيه شده است که در آن همسايگان به راحتي مي توانند با يکديگر ارتباط برقرار کنند، از حال هم با خبر شوند و راجع به آينده تصميمات جمعي مشترک اتخاذ کنند.

پديده جهاني شدن و شکل گيري دهکده جهاني شايد از نظر فيزيکي به نظر امري دور از دسترس و نا ممکن جلوه کند اما به تدريج و با پيشرفت بر سرعت بشر در فناوري و تکنولوژي در آينده نزديک اين امر نيز دور از دسترس نخواهد بود. اما اين پديده در حال حاضر با توانمندي هاي فعلي بشري در دنياي مجازي اينترنت در حال وقوع و شکل گيري است و پايه هاي اصلي و اساسي آن در چند سال اخير با گسترش اين پديده و افزايش تعداد کاربران آن به وقوع پيوسته است با بهره گيري از اين تکنولوژي امروزه مردم در سراسر جهان مرز هاي فيزيکي و فواصل مکاني بين خود را درنورديده و در مدت کمتر از چند

 ۳۴

دقيقه به مدد بهره گيري از ابزار و وسايل نه چندان گرانقيمت و خاص در هر گوشه اين کره خاکي مي توانند با يکديگر ارتباط برقرار کنند. گذشتگان ما براي ما بس ارزشمند است اما آثاري چون دست نوشته ها و کتيبه ها که نشان از نوع انديشه و طرز تفکر و آيين و سنني دارد که در زمان نياکانمان جاري و ساري بوده و به مراتب ارزشمند تر است و از آن ارزشمند تر آثار ماندگار مکتوبي است توسط متفکران و دانشمند و نويسندگان و شاعران ما نگاشته شده است . از تمدن هايي که شايد از نظر قدمت به افتخارات تمدن ايراني برسند مي توان به تمدن عظيم مصر، يونان و روم باستان اشاره کرد که داراي قدمت و عظمتي همچون تمدن ايراني هستند. آنچه پيش از اين وجود داشته اند به دليل فقدان آثار بجا مانده از آن امروز هيچ آثاري از آنان يافت نمي شودو اطلاعات دقيقي از آنها در دسترس نيست اما تمدن ايراني بواسطه آثار معماري جاودان ، کتيبه نويسي هاي روي آثار معماري و کتب و نوشته هاي باقيمانده از گذشتگان همچنان باقي است و نويسندگان و بزرگان نام آور در طول قرن ها کوشيده اند تا براي حفظ و دوام اين فرهنگ و غني کردن آن به آن بيفزايند و به همين دليل که آثار ماندگاري را از خود به يادگار گذاشته اند طبيعي است که اين کوشش و تلاش نام آوران از چشم مردم و حاکمان عصر آنها پوشيده نمانده و بنوعي از آنها تجليل و سپاسگذاري شده .

–  پديده آمدن دنياي مجازي اينترنت و امکان استفاده از آن :

گسترش تکنولوژي در همه زمينه ها از ديدگاه برخي باعث پيشرفت تمدن ها مي شود و از ديد برخي باعث تخريب تمدن ها مي شود.آنچه بديهي است و روشن است طبق بررسي کارشناسان و پژوهشگران هر آنچه تکنولوژي از نظر وسعت و ابعاد پيشرفته تر مي شود مظاهر گذشته تمدن ها و آثار مختلف باستاني نظير بناهاي يادبود، آرامگاه ها، معابد، مجسمه هاو… بيش از گذشته در معرض تهديد و تخريب قرار مي گيرند.

 ۳۵

فرو پاشي ابر قدرت شرق و پايان جنگ سرد در پايان دهه ٨٠ و آغاز دهه ٩٠ يکي از بزرگترين اتفاقات در تاريخ معاصر بود که اتفاق افتاد. با پايان جنگ سرد که به معني پايان درگيري هاي لفظي رايج در ادبيات سياسي دو ابر قدرت ارتباط و مناسبات ميان کشورها بوديم و گسترش پيمان هاي امنيتي و اتحادي که در رأس آن پيمان اتحادي کشورهاي اروپايي قرار داشت از آثار و نتايج مشهور آن است که به تدريج موجب شد جهان به سمت و سوي ديگري حرکت کند.

گسترش پيمان امنيتي ناتو تا مرزهاي روسيه يک نوع شگرف در زمينه امنيت در جهان بوجود آورده است .

امروز براحتي بحث از پيوستن ناتو به روسيه مي شود که در جاي خود جاي تأمل بسيار عميق دارد. از طرف ديگر وضعيت سازمان تجارت جهاني و جذب کشورهاي مختلف به اين سازمان و آزادسازي فعاليت هاي اقتصادي در تمام کشورهاي عضو به نوعي مرزهاي فيزيکي را در تجارت واقتصاد از ميان برداشته است اين برداشته شدن مرزهاي فيزيکي در کشورهاي اروپايي که تحت پيمان اتحاديه اروپايي گرد هم آمده اند. بنابراين با توجه به پتانسيل عظيم نيروي جوان در کشور که اتفاقاً از بحران اشتغال نيز به شدت رنج مي برند و البته از اين بابت از مسئولان به شدت گله مند هستند با برنامه ريزيهاي دقيق و سنجيده که طبيعتاًحاصل کار کارشناسان خبره و آگاه به ظرايف موضوع است و ميتوان به آينده اميدوار بود و از ميراث ماندگار نياکانمان نهايت بهره برداري را بدون وارد آمدن هر گونه خسارات و زياني به آنها کرد ضمن اينکه اين امکان و پتانسيل بالفعل را براي آيندگان نيز محفوظ و پايدار باقي نگه داشت .

اما نکته مهم و قابل توجه عدم اطلاع کافي و دقيق دانش آموزان و جوانان با محتواي ميراث فرهنگي و حوزه هاي مرتبط با آن است که بايد بيش از پيش مورد توجه قرار گيرد.

 ۳۶

 خودآزمايي فصل سوم

١-  ضمن توضيح مفهوم نوين سازي ، تاثيرات منفي آن بر ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٢-  اصول حفاظت از ميراث فرهنگي را در مقابل پديده نوين سازي توضيح دهيد ؟

٣-  ايران باستان را قبل از نوين سازي از نظر ميراث فرهنگي تعيين کنيد ؟

٤-  اثرات سوء تخريب ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٥-  روشهاي تغيير نگاه به ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٦-  نقش علم و فناوري در حفظ و بازسازي بناهاي تاريخي را تحليل کنيد ؟

 ۳۷

فصل چهارم : فرهنگ عامه و ميراث فرهنگي

اهداف رفتاري

فراگيران پس از مطالعه اين فصل بايد بتوانند :

١-ميراث فرهنگي را در فرهنگ عامه تحليل و توضيح دهند.

٢- غارت ميراث فرهنگي را در فرهنگ عامه بشناسد.

٣- ديدگاه عوام در کشف آثار تاريخي و باستاني را توضيح دهند.

٤- نبود قوانين مناسب در حفظ آثار فرهنگي را توضيح دهند .

٥- روش هاي نظارت عامه بر حفظ ميراث فرهنگي را نام ببرند.

 ۳۸

 

 

فرهنگ عامه و ميراث فرهنگي

ميراث هاي بسياري را شنيده ايم که براي تصاحبشان جنگ و جدل هاي حتي خونين در نظر گرفته است .. اما اين ميراثي است که به تاراج فراموشي و گم گشتگي بي وارث مانده است .. وارثان اين ميراث کيستند؟ اگر مي گوئيم ميراث است پس بايد وارثاني داشته باشد و اگر وارثاني هستند بايد حقي و احساس تصاحبي باشد. مگر نه اينکه ميراث را بايد دو دستي محکم گرفت حتي اگر شده برادران و خواهران به جان هم بيفتند. چگونه است که حالا ميراثي بلا تکليف مانده است !… البته بلاتکليف که نه ! سخن از ارزش بسيار است و خريداران هم بسيارند. خريداراني که هر روز از دري به رنگ و لباسي براي بردن مي آيند اما همچنان وارثان هستند.

مسأله اينجا است که همه مي دانند ميراثي وجود دارد وقتي نام ميراث را هم بر آن گذاشتند از ارزش گرانش هم سخن بسيار گفته شده است اما حکايت از روزي شروع شد که تصميم گرفتند که آنها را بقول معروف نگه دارند يعني به تاراج خريداران نگذارند و نفروشند. معلوم نيست چه کسي گفته بود بايد از ميراث فرهنگي بهره برد چرا بر باد غريبه ها بدهيم ؟ ما هم مثل ديگران ميراثمان را نگه داريم و خودمان استفاده کنيم . از همان روز دردسر شروع شد وارثان که حالا نمي دانستند چگونه استفاده کنند و اصلاً استفاده کردن از ميراث يعني چه ؟ تنها تصورشان از بهره بردن همان فروش بود حالا که خواسته بودند حفظش کنند مسئوليتي را به گردن اين و آن انداختند و ديگر يادشان رفت خود وارثان آن هستند.

قضيه برعکس شده بود ميراث بي وارثي که بر دستها مانده است .

حتي گاه فراموش کردند ازکجا وازچه کساني به ارث رسيده است .

 ۳۹

حال بلاتکليف سر راهي و بدون صاحب هم که ديگر حلال است هر کس که دستش مي رسد دستي پيش مي برد تا يا از آن به نان و نوايي برسد يا خيلي که لطف مي کرد از سر راهش بردارد حتي اگر شده بسوزاند و يا نابودش کند. بعضي ها هم که از روز ازل گفته بودند فکر چيز هاي جديد باشيم گذشته محل آسايش است .

مشکل از جايي شکل مي گيرد که هر چه ديگران تصور کردند ما هم تصور کنيم و برداشتهاي اشتباه يا بخشي از موضوع باشد با همه آن برابر مي گذاريم ، البته اين يک رسم فراگير در بسياري از مسايلي است که نياز به تفکر و تصور دارد همانند بسياري از موضوعات فرهنگي حتي خود فرهنگ و شاخه هاي آن .

همه فرهنگ را يک امر مشترک همگاني و معنوي پذيرفته ايم اما در تصور و تعريف آن به برداشت ها و تصويرهاي عيني بيروني و محدود بسنده مي کنيم همان ها که بيشتر با فرهنگ آشنايند و صفحات بسيار در اين باره پر کرده اند ايران را کشوري با فرهنگ و داراي تاريخي سترگ خوانده اند. خب ما هم به واسطه بودن در اين خاک و داشتن پيوند خوني با گذشتگان خودمان را ايراني دانسته ايم . هميشه همين را گفته ايم و به آن باليده ايم . در يک کلام با عنوان ميراث فرهنگي بسنده کرده ايم اما نمي دانيم چرا با وجود اين هيچگاه تصورمان از ميراث فرهنگي با فرهنگ هيچ قرابت و سنخيتي نداشته است مثلاً همين بلاتکليفي وارثان ميراث فرهنگي با آنکه يک اصل  را پذيرفته ايم که هر کدام فرهنگي داريم مانند فرهنگ ايراني و براي خودمان با آن نسبت رابطه و ارزشي قايل هستيم حتي خيلي وقتها که مي خواهيم افتخار کنيم و پز بدهيم مي گوييم ما فرهنگ سازيم اما نمي دانم چرا ميراث فرهنگي را از حوزه فرهنگ و داشته هايمان خارج کرده ايم . البته اين خروج از حوزه فرهنگ تنها تصور يا توهم ناخودآگاه عموم يا به اصطلاح عوام الناس نيست کفايت مي کند کمي در گفتار اهل فکر و برگزيدگان يا همان خواص نظري انداخته شود تا باور و نسب ايشان را با ميراث فرهنگي دريابيم .

 ۴۰

اگر فرهنگ داشته ماست و ميراث فرهنگي همان بخش ماندگار آن است که شناسنامه و تاريخ هويت يک فرهنگ را تشکيل مي دهد پس صاحبان ميراث فرهنگي کساني نيستند مگر آنها که در اين فرهنگ قرار دارند.

يادمان بيايد که گفته بوديم اين فرهنگ ماست .

فرهنگ ايراني . پس ميراث فرهنگي چه مي شود؟

خبرنگاري مي گفت ما به ميراث فرهنگي لطف مي کنيم ؟ لطف به چه ؟ مگر اين ميراث از آن کيست ؟ واقعيت اينجا است که از يادمان رفته است خودمان و تمام نسبت مان با همه چيزهايي که در آنها قرار گرفته ايم را فراموش کرده ايم . مگر نه که ميراث همان چيزي است که ارزش دارد.

به دليل نبود درک کامل از تاُثير گذاري ميراث فرهنگي مسئولان برخورد شايسته اي در حفظ اين سرمايه هاي ملي نداشته اند.

غارت ميراث فرهنگي در فرهنگ عامه

در حالي که از چند سال گذشته ، بيشتر دولتهاي اروپايي براي مقابله با شبکه هاي غير قانوني خريد و فروش دستگاه هاي فلز ياب و حفاري ، تمام توان خود را بکار گرفته اند، متأسفانه برخي از فرصت طلبان در ايران از نبود قوانين جامع ساخت و ساز و خريد و فروش دستگاه هاي فلزياب براي دستيابي به اهداف خود که نتيجه اي جز تخريب و غارت ميراث فرهنگي ندارند، سود جويي کرده اند. در حال حاضر شبکه ها و واسطه گران تحت پوشش برخي شرکت هاي بازرگاني در سطح وسيع بر حجم تبليغات ساخت و خريد و فروش دستگاه هاي فلزياب افزوده و به اين ترتيب با ايجاد ذهنيت هاي کاذب و روياي دستيابي به گنج هاي پنهان و کشف آثار باستاني و ميراث فرهنگي ، زمينه هاي سودجويي و حفاري هاي غير مجاز را در برخي از مناطق کشور فراهم کرده اند. اقدامات اين سود جويان براي فروش دستگاه هاي فلزياب و ترغيب مردم در بکار گيري اين

 ۴۱

دستگاه ها، زماني ابعاد پيچيده اي بخود مي گيرد که بدانيم در اراضي تاريخي و ارتفاعات برخي از نقاط کشور که داراي ارزشهاي تاريخي و باستاني هستند عده اي شبانه به حفاري براي تحقق روياي گنج يابي از دستگاه هاي فلزياب استفاده مي کنند. مصداق اين اقدامات را در ارتفاعات ديلمان مي توان مشاهده کرد.

ديدگاه عوام در کشف آثار تاريخي و  باستاني

اينکه مشتريان شرکت هاي سازنده و فروشنده دستگاه هاي فلزياب چه کساني هستند زمينه استفاده و کاربري از اين دستگاه ها چيست و آيا شرکت ها و مشتريان گمنام براي فعاليت خود تا چه اندازه براساس ضوابط ميراث فرهنگي و ارگان هاي ذيربط اقدام مي کنند، مشخص نيست . گاهي افراد سود جو زير پوشش شرکت و يا حرفه هايي که بتوانند براي فعاليت هاي غير قانوني خود پوشش مناسبي ايجاد کنند. اقدام به وارد کردن قطعات فلزياب به داخل کشور و ساخت و فروش آن مي کنند. اين در حالي است که توليد بي رويه و بدون نظارت دستگاه هاي فلزياب و همچنين تبليغ براي فروش اين دستگاه در رسانه ها، عامل مهم تشويق بسياري از افرادي است که آگاهانه يا نا آگاهانه و براي کسب در آمد، بدون کوچکترين نگراني از برخورد قانوني ، با تهيه اين دستگاه اقدام به حفاري غير مجاز و غير رسمي کرده و بخش اعظمي از تاريخ کهن ايران را در سوداي يافتن گنج پنهان تخريب مي کنند.

نبود قوانين مناسب در حفظ آثار فرهنگي

وجود قوانين قديمي و غير متناسب با وضعيت کنوني قاچاق آثار فرهنگي و وجود دستگاه هاي متعدد در مبارزه با اين امر که گاه بدون ارتباط با هم نيز فعاليت ميکنند، نه تنها دور نماي پيچيده و مبهمي از حفاظت آثار ملي را پيش روي قرار مي دهد بلکه مجموع اين چپاول ها و لطمه ها به منابع فرهنگي ، در نهايت منجر به آسيب بر پيکر اقتصاد ملي و در نتيجه منافع ملي خواهد شد.

 ۴۲

در همين حال ضعف سيستم هاي حفاظتي و کشف جرايم ، شناسايي نشدن کامل آثار فرهنگي و ثبت آنها توسط سازمان ميراث فرهنگي ، نبود حساسيت هاي کافي مسئولان امنيتي مناطق به حفاري ها و نبود مجازات سنگين قابل اجرا در متن قوانين را شايد بتوان از عوامل مهم و عمده به حساب آورد که تا حدود زيادي راه را براي استفاده غير قانوني از دستگاه هاي فلزياب هموار مي کنند. بنا به گفته کارشناسان حفاري غير مجاز که اين روزها با استفاده از دستگاه فلزياب مي تواند به سهولت انجام شود يکي از راه هاي ورود آثار فرهنگي به گردونه قاچاق عتيقه است . در حاليکه طبق قانون اقدام به حفاري و کاوش به قصد بدست آوردن اشياء عتيقه براي غير از سازمان ميراث فرهنگي مطلقاً ممنوع است . مطابق با قانون حفظ آثار ملي مصوب ١٣٠٩ ، قانون حفظ آثار عتيقه مصوب ١٣١١، قانون مجازات اسلامي و اصلاحات آن مصوب سالهاي ٦٢ و ٧٥ ، انجام هر گونخ حفاري و کاوش به قصد بدست آوردن اشياي عتيقه و آثار تاريخي ممنوع بوده و مرتکب از٦ ماه تا ٣ سال حبس مي شود. اگر حفاري در آثار فرهنگي تاريخي ثبت شده صورت گيرد، مجرم به اشد مجازات محکوم مي شود اين در حالي است که سازمان ميراث فرهنگي بنا به دلايل موجه مالي و ساختار اداري نه تنها بسياري از مناطق تاريخي را در فهرست آثار ملي به ثبت نرسانده بلکه حتي در فهرست برداري از آثار، اقدام مؤثري انجام نداده است و بنابراين طبق قوانين ، مأمور انتظامي تنها مکلف به برخورد با متخلفان در مکان هاي ثبت شده خواهد بود و در بسياري موارد تکليف نيروي برخورد کننده با مجرمان برخورد با متخلفان در محوطه آثار ثبت نشده ، روشن نيست و اين امر موجب شده تا استفاده کنندگان غير مجاز از اين دستگاه اقدام کرده و در بسياري از شيرها و اماکن تاريخي و قديمي که به ثبت آثار ملي نيز رسيده اند اقدام به کاوش کنند.

 

 

 ۴۳

نظارت عامه بر حفظ ميراث فرهنگي

در هر حال ، دستگاه هاي متعدد مبارزه با قاچاق آثار فرهنگي همچون وزارتخانه هاي بازرگاني ، صنايع و معادن ، اطلاعات سپاه پاسداران ، نيروي انتظامي ، گمرک و سازمان ميراث فرهنگي متناسب با وظيفه خود مي توانند و بايد نسبت به فعاليت هاي شرکت هاي سازنده و فروشنده دستگاه هاي فلزياب نظارت کنند.

ميراث عبارت است از آنچه که نياکان ما به جاي گذارده اند و امروز در اختيار ماست تا آن را به نسل آتي منتقل سازيم . ميراثي مادي با معنوي يعني ملموس يا غير ملموس که هويت فرهنگي يک قوم يا مليتي را تشکيل مي دهد و از دست دادن آن هويت بشر را با چالش مواجه مي سازد.

به همين دليل است که مالک چنين ميراثي نه يک فرد و نه مردم يک منطقه است بلکه بشر در گستره خاک ، مالک دستاوردهاي نسل هاي پيشين است و آنچه که تحت عنوان دانش و نمادهاي دانش گذشتگان در اختيار انسان امروزي است ، در جرياني سيال تمامي انسان ها را تغذيه مي کند و اين چنين است که در قرن بيستم با احساس نگراني به حفظ عناصر فرهنگي و تمدن بشري کنوانسيون هاي متعددي که به تصويب مي رسد تا شواهد تاريخي را از گزند نامحرمان حفظ کنند.

هر چند وسيع تر شدن حوزه نگراني فرهنگي بشر نيازمند تکامل رشد تاريخي  و اجتماعي است اما شايد بتوان برخي رويدادها را سر آغازي براين روند دانست .

نهادها و سازمان هاي اجرايي در هر کشوري برآيند رشد ملتي است که بستر ساز هر گونه حرکتي براي آنها هستند بي آنکه بخواهيم آثار ثبت حضور اين سازمان را زير سؤال ببريم ، بايد بگوئيم که غارت جيرفت تداوم همان جهلي است که يکصد سال پيش ، شاه قاجار را آلوده ساخت اما تفاوت جيرفت با شوش در اين است که

 ۴۴

شوش را جهل شاهي مستبد ويران ساخت اما جيرفت را جهل مردمي که ندانستند چه چيز را بايد حفظ کنند[…].

شايد اين بار حس بشري عميق تر از حس ملي بتواند درد را چاره جويي کند يونسکو در صدور تصويب قانوني است که خريد و فروش اشياء جيرفت را در بازارهاي جهاني عتيقه جات غير قانوني اعلام کند. بشتابيم تا وظيفه تاريخي را به انجام برسانيم تا روايت نسل امروزي از شاه قاجار بار ديگر يکصد سال بعد تکرار نشود.

 ۴۵

 خودآزمايي فصل چهارم

١-  توضيح دهيد عامه مردم چه تصويري از ميراث فرهنگي دارند ؟

٢-  توضيح دهيد عامه چه تصويري از غارت ميراث فرهنگي دارند ؟

٣-  ديدگاه عامه مردم در زمينه کشف آثار تاريخي و باستاني را توضيح دهيد ؟

٤-  نقش قوانين و مقررات ئر حفظ آثار فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٥-  روش نظارت عامه بويژه دهياران و روستائيان را در حفظ ميراث فرهنگي توضيح دهيد ؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ۴۶

فصل پنجم : استفاده از دانش بومي در حفظ و نگهداري بافتهاي تاريخي

اهداف رفتاري

 از فراگيران انتظار مي رود پس از مطالعه اين فصل بتوانند:

١- نقش دانش بومي در حفظ آثار تاريخي و فرهنگي را تحليل کنند.

٢- روش هاي استفاده از دانش بومي و محلي در حفظ آثار تاريخي را توضيح دهند.

٣- ارزش هاي حفظ ميراث فرهنگي با دانش بومي را توضيح دهند.

 ۴۷

نقش دانش بومي در حفظ آثار تاريخي و فرهنگي

هر پرسش و پيش فرضي از ميراث سنت و فرهنگ  از انسان و تاريخ و پيشينه اش اين که چه هست و چه نيست ؟ يا آنکه از چه خاستگاهي برآمده و به کدام سو مي ريزد و مي رود و يا درجه و دامنه ،شدت و شتاب و آهنگ و درنگ تأثير سنت و ميراث بر فرهنگ و زندگي اساساً موجوديت و هويت آدمي چگونه بوده و مي تواند باشد؟ و شمار پيش فرضها و پرسشهاي بسيار ديگر همه به طرز انديشه ، ذوق ، ذائقه ، ذهنيت ، عقلانيت و خلاصه آنکه هستي و حيات انساني ما با آن تابيده و در پيچيده و بي وقفه در تعامل و همزيستي يا تفاهم و سوء تفاهم با آن بوده و در بستر آن نفس زندگي مي کشد. به بيان ساده و شفاف هر پرسشي است که ميراث خود از موجوديت وهويت آدمي به عنوان وجودي ميراثدار و ميراثمند، اين که چه هست و چه نيست افکنده است .

ميراثي داريم که تمايل شديد به زيستن دارد، ميراثي نيز داريم که عطش و آتش پرسيدن در آن شعله ور است . چنين به نظر مي رسد زمانه ما با ميراث نوع دوم همسو تر بوده است . اکنون همه ملتها، فرهنگها،ميراثها و سنتها و حتي ضروري ترين گروههاي اجتماعي تمايل جدي به پرسيدن و کاويدن و جراحي سنت ، ميراث پيشينه و سابقه تاريخي خود را دارد و مشتاق ثبت و تأييد موقعيت خويش در جهان به شدت پيچيده ، شکننده و طوفان گرفته معاصرند و از هزينه و سرمايه عمر نسلها و در رسيدن به چنين هدفي دريغ نورزيده اند، نکته اي که در ادامه همين بحث پيرامون آن اندکي بيش درنگ خواهيم کرد.

هر دوره بزرگ تاريخي ، سنت و ميراث زباني ، گفتمان ديالوگ فرهنگ اصطلاحات ، پيکره مفاهيم و خلاصه آنکه نوع انديشه و معماري بيان خاص خود را طراحي ، بنا و آشکار کرده است . اين زبان ، گفتمان و معماري خاص هر دوره به منزله و معناي گسست مطلق از سنت ها و مواريث گذشته نيست ، بلکه مبين ظهور و

 ۴۸

بروز ظرفيت ها و بنيه فکري و معنوي مواريث فرهنگ و مدنيت آدمي بوده که هر بار، غنا، پختگي و آزمودگي خود را با صورتها و سبکهاي متفاوت نمايانده است .

اين پيکره زباني و نوع گفتمان و بيان به رغم همه پيچيدگي ها، تکون و کثرت مواد و مصالح همچنان غني زنده ، پويا، بالنده و تأثيرگذارترين ميراثي است که در نقد و داوري و فهم چگونگي هويت انساني خويش مي شود از آن بهره برد. هر دور بزرگ تاريخي به موازات فرهنگ ،فرهنگ اصطلاحات ،مفاهيم کليدي و کلان خاص خودرا که استخوان بندي و ستون فقرات انديشه اش را در مواجهه با جهاني که در آن مي زيسته و در فضاي آن تنفس مي کرده ، فراهم آورده و نمايانده است . اين مفاهيم کليدي و کلان ، شاخص ها و عيارهاي مناسب و مطمئن تري در نقد داوري و فهم ما از هويت هر دوره اي است . به همين چند واژه کلان و کليدي هلني آرخر، لوگوس ، متيوس ، کوسموس ، زيموس ، کالوس ، کراتوس ، اروس ،پوليس ، سوفيا.

فيلو سوفيا (فلسفه )  توجه کنيد. سنت و ميراث عظيمي از تجربيات فکري و معنوي تاريخ ، فرهنگ و مدنيت عالم امکان  را در خود گرفته اند. به منطقه ها و منظومه هاي فرهنگ و مدنيت عالم پارسي ، رومي ، سامي ، هند و خاور دور يا قلمرو مدنيت و معنويت عهد مسيحي و اسلامي و آفريقايي و امريکايي و يا اساساً هر فرهنگ و مدنيت ديگري که رجوع مي کنيم تا آنجا که شواهد و مدارک به ما مجال مي دهند اغلب با پيکره اي از کليد واژه ها و مفاهيم محوري و مهم از اين دست مواجه مي شويم که از آنها در آگاهي از نوع معرفت و سطح آگاهي با عمق انديشه و منظره و باوري که هر دوره داشته ، مي توان بهره هاي فراوان برد.

ميراث ، يکي از همين کلان واژه ها و مفاهيم کليدي است . دوره جديد به موازات آنکه طراح و معماري سنت ها و مواريث تاريخ فرهنگ و مدنيت نويني بوده از مناظر بديع و متفاوت از گذشته نيز مفهوم ميراث

 ۴۹

را مورد توجه قرار داده است . اين مفهوم نيز (چنان که سنت ، انسان ، تاريخ ، فرهنگ ، هويت ، ذوق ، زيبايي ، هنر آفرينندگي ، اسطوره ، آيين و مفاهيم خوشايند بسيار ديگري )

از آن دست مفاهيم هزار لايه ، چند پهلو و تو در تو است که معرفت فهم ما از اين در گرو آن ديگر است .

ميراث به مثابه يک موضوع کلان و جهان شمول براي بسياري از قلمروهاي انديشه و دانش معاصر اعم از حوزه هاي انديشه و دانايي خوشايند و نا خوشايند موضوعيت شناخته يافته است . هم موضوع مشاهده و مطالعه عالمان طب و طبيعت بوده هم مدار بحث و نقد عالمان جامعه و فرهنگ و تاريخ ، هم اهل فلسفه و حوزه هاي معرفت شناختي از آن سخن گفته اند هم انسان شناسان و باستان شناسان و ديرينه شناسان به کشف و نبش و لايه نگاري پيشينه تاريخي و فرهنگي آن اهتمام ورزيده اند به عبارت ديگر هم با قلم فلسفه و معرفت شناختي آن را نقد و داوري کرده و نگاشته ايم هم با کمک باستان شناختي آن را کاويده و جراحي و لايه نگاري کرده ايم . امروز بخش مهم و قابل ملاحظه از اطلاعات و آگاهي هاي علمي ما از مفهوم ميراث فرهنگي مشترک طبيعي ، از ميراث مشترک فرهنگي از چگونگي ارتباط اين با آن از تنوع و تلون ميراث ژن ها ، از کسرت شجره ها و  شاخه هاي فرهنگ ها نوع ها، نژادها، جنس ها و تيپ ها دستاورد همين دانش ها و رشته هاست .

درگذشته در منظومه ها و منطقه هاي فرهنگ ومدنيت مقدم بر عالم مدرن يا به اصطلاح قلمرو فرهنگ ها و جوامع سنتي هر چند اطلاعات ، آگاهي ها، نقد هاو داوري ها، لايه نگاريها و کاوش هاي علمي از اين دست از ميراث ، سنت و فرهنگ بسيار محدود تر از دوره جديد بوده و دايره نقد ها و جراحي ها را نيز اغلب تنگ و بسته مي بينيم ليکن ميراث اغلب يا سطوح و مرمت متعالي و قدسي تر وجود به هم در مي پيچد و با اشراق و عرفان و اسرار مبداُ فيض در سطوح مختلف ربط وثيق و اتصال و اتکاي عميق برقرار

 ۵۰

مي نمايد. عليرغم کوه اطلاعاتي که دوره جديد ميراث تاريخ و فرهنگ ملتها در کف بشر معاصر نهاده متأسفانه به طرز نگران کننده با طوفاني از تخريبها و تحريف ها، تحقيرها و تاراج سنت ، ميراث ، هويت و معنويت ملتها و فرهنگها در سطح جامعه جهاني مواجه بوده ايم در عهد مدنيت ها و فرهنگ هاي مختلف انسان خود ارجمندترين امانت و ميراث الهي محسوب مي شد. وجود آدمي به قدسي بود حقيقي که به انس و اشراق عشق و عرفان و ايمان و شهود ميزيست و تجربه مي شد.

جنس نسبت و ارتباط باطني از مقام اشراق وعشق از چنان بن مايه و بنيه نيرومند معنوي برخوردار بود که ضرورت جوابهاي ديرين شناسانه دوران جديد هيچوقت احساس نشد سنت ميراث زيستن و عشق ورزيدن اغلب نزد مردمان مقبول و مطلوب و محبوب تر از نقدها و داوري هاي معرفت شناسانه و جراحي هاي ديرين شناسانه معرفت کاوان و عالمان دوران مدرن از تاريخ ها و فرهنگ ها بود. هر چند بين انسان مدرن و آن اشراق ها و عوام هاي پيامبرانه شکاف بسيار افتاده ليکن ، واقعيت اين است که ميراث همچنان به مثابه يک جريان زنده و بالنده و فرآيند پويا و پيوسته در فرهنگ و زندگي ما ( چه انسان سنتي و چه مدرن و معاصر) حضور داشته و اصولاً بدون اتکا به آن نه مي توان انساني زيست و نه آنکه هويت حضور، ظهور وتقدير تاريخي بشروبه عنوان وجودي تاريخ مند و فرهنگ و در شناخت مفهوم تاريخي و جراحي هاي بي اماني است که عالمان و پژوهش گران معاصر از ميراث مي کنند و آن را به صورت دو نيم پيکر ميراث طبيعي و فرهنگي باز نموده و شقه کرده اند. درک و دانايي ما نيز از ميراث فارغ از تأثير پذيري از همين باز نمايي ها و جراحي هاي علمي و تقسيم بندي هاي روش شناختي و تخصص م̂Hبانه نبوده است . در بحثي که پيش روست ضرورت دارد به اين نکته تأکيد شود که مراد ما از مفهوم ميراث چنانکه در عنوان اين قلم نيز آمده در اينجا ميراث فرهنگ ها و سنت ها، مدنيت ها، معنويت ها، مليتها و جامعه بشري است نه ميراث

 ۵۱

مولکول ها و ژن ها يا نوعها و جنس ها و گونه ها و تيره هاست . ميراث فرهنگي و نسبت و رابطه غير قابل انکارش با مسأله هويت که در اينجا مورد توجه و بحث است در حقيقت همان چيزي است که کوشيده ايم به واسطه و از طريق با اتکا به آن ، انسان بودن خويش را معنا و تعريف کرده بفهميم به ديگر سخن هر بار که خواستيم عيار و سنجه اي استوار براي هويت انساني خود بيابيم اغلب به آن جنبه از مواريث مشترکي رجوع کرده ايم که در عالم مدرن و از انديشه و منظر مدرنيته اصطلاحاً آنرا ميراث فرهنگي اطلاق کرده اند هم در انسان ناطق خردورز و مدني خوي ارسطو و هم در وصف و تعريف هاي انسان ديوانه نيچه و نمادورز کاسيرو و اين ورز و مقصد و ابزار ساز و هوشمند انسان شناسان و باستان شناسان جهان مدرن و معاصر بطور جدي آن جنبه ازمواريث مشترک را که همان ميراث مشترک فرهنگي است ، عيار و ميزان هويت انسان بودن آدمي قرار گرفته مي توان ملاحظه کرد. ميراث فرهنگي چه به معناي فرا تاريخي يا قدسي آن وچه به مفهوم صرفاً و مطلقاً تاريخي اش ، همان ميراثي است که هويت انسان بودن ما خود را در آن و با آن نمايانده و آشکار کرده است وقتي عاقلانه تر به مفهوم ميراث فرهنگي مي انديشيم ، متوجه مي شويم که اصولاً هيچ شکلي از حضور و حيات تاريخي آدمي ، هيچ سطحي از معرفت و آگاهي تاريخي ، هيچ شکلي از استمرار و تداوم فرهنگي بشر بدون اتکا و رجوع به چنين ميراثي نه ممکن است و نه قابل تصور است . ما همه ماهيان بحر سنت و ميراث خويشيم همواره در آن غوطه مي خوريم با آن مي تراويم ودر آن مي باليم حتي آنجا که تصور کرده ايم بر ساحل ميراث فرهنگي خويش ايستاده و از کرانه به خم و خيز امواج آن نظر کرده و انديشيده ايم ، در آن مقام و موقعيت نيز در بحر و بستر ميراث ديگر خود بوده ايم همه پرسش ها و پيش فرض هاي ما از ميراث فرهنگ ، مدنيت و هويت ما برآمده است از ميراث ماست ميراث فرهنگ و مدنيت در جامعه ، ملت واقعي همان طريق انسان بودن و اين و آنچه هويت اوست .

 ۵۲

همانگونه که ميراث مشترک طبيعي ، ميراث فرهنگي نيز حرکت و جرياني نيست که در بيرون موجوديت مختلف و متنوع از هويت انساني ما نهاده شده و از بيرون بر عالم انساني ما تأثير مي گذارد. هر چند وقتي به پوسته و ظاهر و صورت مي انديشيم چنين مي نمايد افق و نوع خاصي از آگاهي دانايي و معرفت تاريخي که باستان شناسان به روي انديشه وخرد ما گشوده اند، مبين اين واقعيت است که چه اندازه انديشه ومنظر ما از موقعيت و مفهوم انسان بودن و خويش به مثابه وجودي تاريخي و تاريخمند، منوط به متوقف به سنت ميراث و فرهنگي است که بخش اعظم سابقه و پيشينه تاريخي آن به رغم کاوشهاي بي مقفه و باستان پژوهان براي هميشه بيرون از قلمرو آگاهي باقي خواهد ماند. حتي اگر ديرين جانور شناسان يا اساساً عالمان طبيعت و حيات زماني موفق بشوند تلي از بقاياي کهن ترين اسکلتها و استخوانها و جمجمه هاي بشر را از لايه ها و بافت هاي پيش از تاريخي گردآورند و زير سقف موزه ملي جهان به نمايش بگذارند،اما مادام که اثري از کنش دست و انديشه يا فعل و فعاليت روان و وجدان جنس جانوري که مبين بقاياي فرهنگ و مويد آثار ميراث و مدنيت او بوده باشد در کف ماهيت است به لحاظ تاريخي هيچ دليل قانع کننده اي که بتوان آن تل جمجمه ها و استخوان ها را منسوب و متعلق به بشر دانست نخواهد بود.

ساده و ديرينه ترين ابزاري که بشر پيش  از تاريخ ساختن آن را آزمود، در حقيقت موجوديت و هويت بشري خود را در که همان سنت است و ميراث و فرهنگ و انسان بودن متعالي بود حک و آشکار مي کرد.

همين طور پايکوبي ها و دست افشاني ها و آداب و ادب و مرگ و آئين هاي به خاک و آب و هوا و به آتش سپردن مردگان انسان بيش از تاريخ آئينه سنت ، ميراث ، فرهنگ و هويت انساني را بارز مي نمود.

خويشاوندي واژگاني بين “آئين ” و “آئينه ” را نيز نمي بايست  در زبان و فرهنگ ها تصادفي دانست .

فراموش نکنيم که “آئينه داري ” نيز در فرهنگ هاي عهد باستان خود نوعي آئين بود و راز روح بيني . اين

 ۵۳

ميراث عظيم پيش از تاريخ به رغم فرسودگي ، کهولت و تخريب و آسايش که پذيرفته ، همچنان سهم بسيار مهمي از موجوديت و هويت بشري مارا به لحاظ تاريخي در خود گرفته است . براي آنکه بدانيم صور کهن تر ميراث و فرهنگ بشري ما چگونه خود را نمايانده و فرآيند تکوين و پيچيده تر شدن آن چگونه به وقوع پيوسته ، ناگزير هستيم همچنان ثروت و سرمايه عمر نسل هايي از عالمان پژوهشگران را هزينه کنيم .

در گذشته خويشتن شناسي ، نوعي فضيلت و معرفت ارجمند تلقي مي شد و اغلب جنبه ديگري از عطش و اشتياق خود شناسي آدمي را که صورت ديگري از خدا شناسي بود بيان مي کرد و در پي داشت . عبارت

“خودت را بشناس ” تنها پيشاني معبد دلفي را در قلمرو عميق و مؤکد خويشتن شناسي آئينها و آداب و ادب زندگي و خلاصه آنکه سنت و ميراث معنويت زائران “دلفي ” را که ناف ارض مقدس نيز بود آشکار مي نمود. به همين سنت و فرهنگ عهد اسلامي که رجوع کنيم با انبوهي از آيات و احاديث ، حکايات و روايات ، رمز ها و تمثيل هاي عميق آموزنده و جاودانه بر مي خوريم که مؤيد توجه و حساسيت جدي بشر براي نيل به شناختي مطمئن و فهمي وثيق از معنا و حقيقت انسان بودن خويش است چنان که گفته اند”

بشر بدون شناخت خويش هميشه سرگشته است “. حتي شايد بتوان گفت هيچ معرفتي به اندازه آگاهي و شناخت خود آدمي از هستي و هويت انساني خويش در سرنوشت او نقش تعيين کننده نداشته است . سنت و ميراث فرهنگ و مدنيت بشرآئينه سطح آگاهي ،معرفت و فهم او از هويت انساني اش است . اگر مي خواهيد بدانيد دوره اي فرهنگي و ملتي با چه ذوق و ذائقه اي جهان را تجربه کرده و از کدام منظر و باور چه اندازه عميق به هستي انديشيده و يا آنکه هدف و حقيقت حضور آدمي را در عرصه هستي چگونه فهميده به مواريث فرهنگي ، ذخاير و منابع تاريخي و پيشينه او رجوع کنيد. ذائقه و ميراث را ببينيد.

 ۵۴

اين ميراث زنده جاودانه و آيينه هويت و معنويت ماست مواريث تاريخ ، فرهنگ و پيشينه انسانها به اين يا آن شئ ،محوطه مکان ، بنا، اثر باستاني يا مجموعه آثار و اشيايي که زير سقف و انبار موزه ها و مجموعه ها گردآوري و به تماشا نهاده شده اند. محدود و بسنده نمي شود همه اين عالم پيچيده و به هم تنيده و تابيده از کنشها و تنشها،چالشها و ارتباطها که دامنه آن در عصر جديد فضا را مي شکافد و اعماق اقيانوسها را مي کاود و تار و پود ماده را از هم مي گسلد و پيشينه آدمي و هر پديده اي را به دوره و لايه به لايه مي جويد با تمام زيستگاه سنت فرهنگ ميراث مدنيت و عرصه جولان عالم بشري ماست . اکنون نوعي از آگاهي و معرفت تاريخي که ماهيت باستان شناختي نيز دارد طي سده اخير درون ذهنيت و عقلانيت و حتي ذائقه بشر عالم مدرن چنان رخنه کرده و بر آن تاُثير نهاده که منظر وفهم او را هم از مفهوم ميراث فرهنگي ،سنت ،فرهنگ ، تاريخ ، انسان و هويت انساني اش متحول کرده است ، اينکه اغلب مشاهده مي کنيم وقتي بحث و نقد سنت ، ديانت ، ميراث و تاريخ به ميان آمده اين تصور ناخواسته در ذهن تداعي شده که با رويدادها و واقعيت ها و پديده هايي مواجه هستيم که از آن جهت که در گذشته به وقوع پيوسته اند، ضرورتاً تأثير با سمت متعلق به دوره ها وزمان هايي بوده باشند که نه از نسخ “اکنون ” بوده و نه آنکه قابليت و ضرورت حضور زنده و پويا مي توانند در شرايط اکنون آدمي داشته باشند چندان تصادفي نيست .

تاريخ آدمي تاريخ ظهور و مواريث فرهنگ ومدنيت اوست اين تاريخ ، ميراث ، فرهنگ و مدنيت هر چه هست با همه خويشاوندانش به طبيعت و تاريخ طبيعي ، نه از نسخ چنين تاريخي است و نه آنکه ميراثش از مقوله و تبار ميراث طبيعي حضور و ظهور تاريخي بشر را نيز به عنوان وجودي تاريخي ( البته تاريخ به معناي جامع تر آن به اعتبار همين ميراث فرهنگ بشري ) پذيرفته مي شناسيم اين تاريخ و ميراث رويدادي است با خصلت ها و جهت ها و جنبه ها و جريانهاي خاص که تحول پذير به ميراث مشترک فرهنگي از

 ۵۵

قابليتها و ظرفيتهاي بسيار بالا و غير قابل پيش بيني براي احياي دوباره خود برخوردار است يعني توانايي و ظرافت عظيم آن بوده که توانسته از شکافها و شقاقتها بگذرد و تداوم يابد.

بحث ميراث و مسئله هويت را پيرامون عالم ايراني پي مي گيريم شرايط جديد تاريخي ، آسيبها، آفتها و خوره فرهنگي که جوامع بيمار روزگار ما با آن دست و پنجه مي فشارند به گونه اي است که تا کنون همه ملتها، فرهنگها و حتي منزوي ترين جوامع بومي معاصر براي مصون ماندن از استحاله ، تجزيه و فروپاشي که تاريخ و فرهنگ آنها را به مخاطره افکنده و تهديد مي کند به طور بي سابقه و شتابناک درتکاپوي تثبيت تقويت و بهبود موقعيت تاريخي خود برآمده وبپا خواسته با يک نگاه از سر دقت و بصيرت به چندين هزار حوزه خرد و کلان باستان شناختي  و جزآنکه شمار بسياري از آنها در همين يک سده اخير در سطح جامعه جهاني تأسيس و بپا شده کافي است که ما را متقاعد کند چه محشري در جهان و تاريخ عالم مدرن و معاصر بپاست و چه ثروت و سرمايه عظيمي از انديشه و عمر نسلها هزينه مي شود تا ملتي بتواند موقعيت تاريخي خود را در سطح جامعه جهاني ملي و فراملي  استحکام ، انسجام و بهبود بخشد . به هر روي ما نيز به عنوان ملتي کهن ، آزموده و غني از تجربيات تاريخي ، فارغ از طرح و تحميل پرسشها و مسئله هاي شرايط جديد تاريخي نبوده و مصون از طوفان بپا خواسته از کوه اطلاعات و آگاهي هاي تاريخي جهان معاصر نمانده ايم و دهه هاست که ذهن و انديشه اهل فکر و قلم ما را احساس کرده است هرچند هنوز و در آغاز و آستانه رديابي کشف و لايه نگاري ايستگاه ها و زيستگاه هاي فرهنگي خود هستيم ليکن واقعيت اين است که قلمرو عالم فرهنگ و مدنيت ايراني به اذعان و اعتراف شمار بسياري از پژوهشگران غيرايراني يکي از غني ، متنوع و پر ثروت و سرمايه ترين منطقه هاي تاريخ و مدنيت بشري است که تا امروز شناخته شده است . در عهد باستان بزرگ مفرغ و آهن که در عهد باستان نخست تشکل و تکون بسيط و توسعه

 ۵۶

صور باستاني جوامع شهري و دولتهاي بومي و تخصصها و مهارتها و قشرها و تشکيلات اداري و منطقه اي را در شهر سوخته و شداد و جيرفت و ايلام وشوش و لرستان … در همين منطقه تاريخي آزموديم و پشت سر نهاديم و با کوهي از تجربيات غني و فکري و معنوي به عهد باستان دوم رسيديم . در اين دوران عظيم نيز اديان بزرگ زرتشتي ومانوي و انديشه و آرمان حکومت جهاني و مهمتر از همه ايده تدوين حقوق بشر و انديشه گفتگوي بين قومها و فرهنگها، جامعه ها و ملتها را تجربه کرده و سرانجام با آن همه ميراث فکري و ديني و معنوي ، صبح دولت درخشان اسلام و قرآن بر سرزمين فرزندان زرتشت و سليمان دميد و تابيد.

اکنون با چنين عقبه و ميراثي وارد عرصه تاريخ جهاني و شرايط جديد تاريخي شده ايم ، موقعيت ممتاز و شأن معنوي ما در سطح جامعه جهاني پيش از آنکه به اوضاع و شرايط ژنو استراتژيک سياسي ، نظامي واقتصادي ناپايدار که اغلب با يک تحول اجتماعي يا ابداع و اختراع جديد و کشف مهم در اين زمينه يا آن گوشه جهان تقليل مي يابد اعتبارشان از کف مي رود،بستگي عميق و تام داشته داشند در گروه عناي ميراث تاريخ ، فرهنگ ، بنيه معنوي و سرمايه و ثروت فکري ديرپايي است که دوره به دوره از آن عبور کرده و با هويتي اصيل و مليتي مشخص به شرايط جديد تاريخي رسيده ايم ، البته چنين تأکيدي اين نيست که خواسته ايم موقعيت ها وشرايط به اصطلاح ژنواستراتژيک و ژئويولتيک خود را در ميدان هاي پيچيده و مخاطره سياست و سيادت و اقتصاد و تجارت و معيشت جهاني ناديده گرفته و در درجه و دامنه تاثير گذاري شان را ناچيز به حساب آوريم ، بالعکس در موقعيت و موج خيز جهاني که در آن زندگي مي کنيم هر اندازه دقت در اين زمينه پيش بيني بشود،عين خردمندي است ليکن اينها همه منوط و مستلزم شعور تاريخي و معرفت و آگاهي عميق تر از مدنيت و معنويتي است که بر آن تکيه زده و مدعي صيانت از آن هستيم ، با کور بيني

 ۵۷

تاريخي نه ميراثي را مي توان پاس داشت و نه آنکه فانوس و فروغ معنويتي را مدنيت بي مايه و بنيه معنوي خاص خود وارد عرصه و امواج طوفاني شرايط جديد تاريخي شده اند .

 ۵۸

 خودآزمايي فصل پنجم

١-  نقش دانش بومي در حفظ آثار تاريخي و فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٢-  روشهاي استفاده از دانش بومي و محلي در حفظ آثار تاريخي را توضيح دهيد ؟

٣-  ارزشهاي حفظ ميراث فرهنگي با دانش بومي را در يک پاراگراف توضيح دهيد ؟

 ۵۹

فصل ششم : سرقت آثار و اشياء تاريخي

اهداف رفتاري

انتظار مي رود فراگيران پس از مطالعه اين فصل بتوانند:

١- پديده قاچاق اموال تاريخي و فرهنگي را توضيح دهند و تعريف نمايند.

٢- سرمايه اي به نام ميراث فرهنگي را شناخته و براي حفاظت ، تعريف ارائه دهند.

٣- غارتگران ميراث فرهنگي را شناخته و روش هاي مقابله با آنها را تعريف کنند.

 

 

 ۶۰

قاچاق اموال تاريخي و فرهنگي :

از جمله خطرناک ترين جرائمي که هويت ملي و ميراث فرهنگي تاريخي را تهديد مي نمايد جرم قاچاق است .

در تعريف جرم قاچاق مي توان گفت که عبارت است از: پنهاني عبور دادن شئ ممنوع الورود و ممنوع الصدور از مرز. در زمينه اموال تاريخي ماده ٥٦١ ق.م .ا. مقرر مي دارد که : “هر گونه اقدام به خارج کردن اموال تاريخي ، فرهنگي از کشور هرچند به خارج کردن آن نيانجامد قاچاق محسوب  و مرتکب علاوه بر استرداد اموال به حبس از ١ تا ٣ سال و پرداخت جريمه معادل دو برابر قيمت اموال موضوع قاچاق محکوم مي گردد.

تبصره – تشخيص ماهيت ، فرهنگي به عهده سازمان ميراث فرهنگي کشور مي باشد، با عنايت به ماده فوق مي توان در تعريف جرم قاچاق اموال تاريخي و فرهنگي گفت که عبارت است از خارج کردن پنهاني و مخفيانه اموال تاريخي از مرز در اين مورد (در قاچاق ساده ) هر گونه اقدام براي خارج کردن در حکم جرم تام مي باشد. فعل مجرمانه مرتکب در اين ماده عبارت است از خارج کردن از مرز و يا اقدام براي خارج کردن ، ظاهر ماده شروع به جرم است ليکن با توجه به قيد گرچه به خارج کردن آن نيانجامد… به قياس اولويت خارج کردن مشمول اين ماده مي باشد. با توجه به عبارات بکار رفته در اين ماده و پيشينه قانوني

(اين ماده تقريباً رو نويسي بند دال ماده يک ق.م .ا.ن .ا.ک . ١٣٦٧ مي باشد.) بدست مي آيد که قانون گذار در صدد جرم انگاري جرم تام قاچاق بوده و در اين رهگذر ناموفق عمل کرده است ، زيرا اين ماده رو نوشت بند دال ماده يک ق.م .ا.ن .ا.ک . است که قانون گذار چنين قصدي نداشت زيرا براي شروع به جرم مجازات مستقلي تعيين نموده بود. معذالک در وضعيت موجود بايد قائل شد که اين ماده هر گونه اقدام براي خارج کردن را جرم مي داند اعم از اينکه به نتيجه ( خارج کردن ) برسد يا نه –

 ۶۱

موضوع جرم در اين ماده شئ تاريخي فرهنگي است که بنا به حکم تبصره تشخيص اين امر با سازمان ميراث فرهنگي است ليکن چون ماده ٥٦٧ سازمان مذکور را شاکي در اين جرائم قرار داده و ماده ٧٢٧ توقيف جرم را منوط به اراده مي دانسته است اين اشکال به قانون گذار وارد است که به عنوان شاکي و کارشناس را در هم جمع کرده حال آنکه محول نمودن ارائه يک نظريه کارشناسي در امر کيفري که در جرم بودن يا نبودن عمل مؤثر است به سازمان مذکور خلاف اتصال و عدالت است .

ميراث فرهنگي ، سرمايه ازياد رفته

ايران سرزميني با قدمت چند هزار سال تاريخ کهن و وامدار فرهنگي است که پيشينيانش براي او به جاودان گذاشته اند. در اين راستا محصولات و مصنوعات گوناگون به عنوان نمودهاي مادي حيات انسان از ابتداي تمدن نمايانگر مهارت هاي متنوع دست ايراني و روح خلاق و نوانديش او مي باشد.

بارشد توسعه جوامع ،به يادگار نهادن بناهاي عظيم حيرت انگيز، وسيله اي شايسته براي بيان انديشه ها و نمايش فرهنگها گرديد و در اين ميان هنر معماري به عنوان يک جنبش پر رونق حيات بشري ،رخ نماياند قصرها،معابد،مقبره ها، کاخها و بنا هاي جاويدان ايران زمين هر يک با تنوعي خيره کننده متأثر از فرهنگ ايراني مي باشد و به گوشه اي از استعداد خلاق پيشينيان را به نمايش مي گذارد اين مردم ايران هرچند که هنوز در درون فرهنگ و سنتهاي خويش زندگي مي کنند، ولي ناآشنا با گذشته خويش هستند و اين است که روز به روز فاصله ما با اين گنجينه هاي گرانبها بيشتر مي شود و نا خواسته از هويت خويش دور خواهيم شد.

 ۶۲

اينجاست که سازمانهاي مربوط بايد قدم به ميان گذاشته و با روشهاي مختلف تبليغي مردم اين سرزمين را با گذشته خويش آشنا سازند و اين مهم هرچند به سرعت محقق نخواهد شد ولي قدمي مثبت در جهت راهي طولاني است که بايد برداشته شود تا در ساليان دور به نتيجه مطلوب خويش برسد.

سال ٢٠٠٢ميلادي مصادف با ١٣٨١خورشيدي ، سال گراميداشت ميراث فرهنگي نامگذاري شده است .

ميراث فرهنگي مقوله وسيعي را در بر مي گيرد که ما را به شناخت آنچه که هستيم و آنچه که بايد باشيم رهنمون مي سازد و در حقيقت هويت و شناسنامه يک ملت را تشکيل مي دهد. ما در سراسر ايران بيش از دويست تپه و يک ميليون بناي تاريخي داريم ، ما اکنون خيلي راه داريم که موانع را برداريم و به بحث درآمد زايي برسيم براي مثال در مجموعه فرهنگي ،تاريخي سعدآباد، سالانه بحث و نگهداري و حقوق پرسنل و هزينه جاري آن مطرح است که چيزي در حدود يک ميليارد و ٤٠٠ ميليون تومان است در حالي که درآمد ما چيزي در حدود ٢٠٠ تا٢٥٠ميليون تومان است .

غارتگران ميراث فرهنگي

نگاهي به تاريخ کشورمان نشان مي دهد که حفظ ميراث فرهنگي در ايران حداقل به پانصد سال قبل از ميلاد مسيح باز مي گردد. زماني که داريوش در کتيبه اي از آيندگان مي خواهد که آنچه او بجاي گذاشته را تخريب نکنند.

نمونه ديگري که از آن زمان برجاي مانده کتيبه هاي سيمين و زريني هستند که در ستون هاي کاخ آپاداناي تخت جمشيد در عمق دو متري دفن شده و بر آنها توضيحاتي براي آيندگان در اين خصوص که آنها بوده و چه کرده اند نقش بسته است .

 ۶۳

ايرانيان در ادوار مختلف براي حفظ ميراث فرهنگي خود به شيوه هاي گوناگون متوسل مي شدند به عنوان مثال اقدامي مانند “وقف ” نيز نقش عمده اي در حفظ مواريث فرهنگي و مذهبي داشته است .

به طور کلي ورود رسمي دولت به معناي ميراث فرهنگي امروزي در سال ١٢٨٦هجري شمسي اتفاق افتاد.

اولين برخورد جدي و توجه دولت در دوره معاصر با تصويب قانون عتيقات در سال ١٣٠٩هجري شمسي شروع شد و کاوشهاي باستان شناسي را قانونمند نمود و دولت را به ثبت و ضبط آثار منقول و غير منقول و مرمت وحفاظت از آنها موظف کرد.

هر چند که نبايد تلاشهاي انجمن آثار ملي را که در سال ١٣٠٠ هجري شمسي و تا سال ١٣٥٨فعاليت داشت از نظر دور داشت اما اين تلاش زماني قوام يافت که جنگ جهاني پايان پذيرفت و سازمانهايي مانند سازمان فرهنگي علمي “يونسکو” تشکيل شدند. به اين ترتيب در سال ١٣٤٢وزارت فرهنگ و هنر نيز به دولت اضافه شد و همين امر باعث تأسيس سازمان ملي حفاظت آثار باستاني در سال ١٣٤٥شد که وظيفه اي تخصصي براي مرمت احياي بناها و مجموعه هاي تاريخي کشور داشت . پس از پيروزي انقلاب اسلامي تفکر فراهم آوردن تشکيلاتي منسجم و يکپارچه که بتواند پاسخگوي نيازهاي مرتبط با ميراث فرهنگي کشور باشد با تصويب قانون تشکيل سازمان ميراث فرهنگي در سال ١٣٦٤جامعه عمل پوشيد.

تاريخ غارت ميراث فرهنگي نيز به اندازه تاريخ حفظ ميراث فرهنگي و حتي بسيار مفصل تر از آن است .

باز شدن پاي مسافران و جهانگردان کشورهاي اروپايي به ايران ، آنها را با بخش مهمي از تاريخ و ميراث غني فرهنگي اين سرزمين آشنا ساخت و اين امر در اوايل قرن نوزدهم که مصادف با آغاز سلسله قاجاريه بود، شدت بيشتري يافت .

 ۶۴

در اين دوره به دنبال يک رشته جريان هاي سياسي واقتصادي ، دول استعمار گر، ايران را چشم انداز وسيعي جهت اعمال انحرافي استعمار يافته و دانستند که شناخت خصايص ملي ، مذهبي و تاريخي ايران را برآنان هموارتر مي کند. اين دول به همراه اعزام گروههاي نظامي و سياسي ، برخي پژوهندگان و باستان شناسان را هم راهي ايران کردند که از جمله آنها مي توان از دستياران ژنرال “گاردان ” فرانسوي ياد کرد .

عمق فاجعه در دوره ناصرالدين شاه قاجار زماني روشن مي شود که بدانيم اين شاه قجر در ازاي پذيرايي گرم فرانسويان در زمان مسافرتهايش به اروپا در سال ١٣١٢ه .ق . امتياز حفاري در شوش را به آنها واگذار کرد. لوح پادشاه بابل که يکي از پرافتخارترين اسناد تاريخي جهان و يادگار فتوحات ايرانيان در پيروزي بر امپراطوري بابل در ميان آن آثار بود. پس از فرانسويان انگليسي ها و آمريکايي ها نيز از اين چپاول بي نصيب نماندند.

 ۶۵

 خود آزمايي فصل ششم

١-  پديده قاچاق اموال تاريخي و فرهنگي را در يک پاراگراف توضيح دهيد ؟

٢-  تلقي خود از ميراث فرهنگي به عنوان يک سرمايه را توضيح دهيد ؟

٣-  روشهاي مقابله با غارت ميراث فرهنگي را فهرست کرده و توضيح دهيد ؟

 ۶۶

فصل هفتم : اقتصاد ميراث فرهنگي

اهداف رفتاري

از فراگيران انتظار مي رود پس از مطالعه اين فصل بتوانند :

١- اقتصاد ميراث فرهنگي را تعريف کنند .

٢- نقش اقتصاد در ميراث فرهنگي را توضيح دهند.

٣- عوامل لازم در تامين بودجه به منظور بهره گيري از مناطق مهم فرهنگي را نام ببرند.

٤- مشکلات حفظ ميراث فرهنگي در ديدگاه اقتصادي را تحليل کنند.

 

 

 ۶۷

نقش اقتصاد در حفظ ميراث فرهنگي

اگر بخواهيم مسائل مربوط به اقتصاد ميراث فرهنگي را بررسي کنيم مي توان از دو جنبه به آن پرداخت .

 بخشي که ميراث فرهنگي بطور مستقيم با پول و تبادل آن مواجه است . بطور مثال درآمد حاصله از اين بخش و يارانه هاي متعلق به ميراث فرهنگي در اين قسمت جاي مي گيرند.

 جنبه ديگر، که به ماهيت مسائل مربوط به ميراث فرهنگي مي پردازد و بطور غير مستقيم با پول ارتباط دارد. به اين معني که به ماهيت يک کالا به عنوان ميراث فرهنگي نگاه مي شود و نه به عنوان يک کالاي اقتصادي و اين به دليل اصالت ايدئولوژيک ميراث فرهنگي است .  در عين حال همانطور که اشاره شد اين بخش نمي تواند جدا از اعتقاد و مسائل پولي و مالي باشد شايد بتوان گفت مهمترين جلوه ي اين ارتباط در نقش تعلق يارانه ها نمود پيدا مي کند.

 ميراث فرهنگي و ارتبا ط مستقيم با مسائل پولي و مالي وتأمين بودجه براي حفظ آثار تاريخي

 بخش درآمدي :

در بررسي درآمد بخش هاي مختلف در دنياي امروز نفت و تروريسم به ترتيب در رتبه هاي اول و دوم کسب درآمد قرار دارند. مطمئناً بسياري از توريست ها بيش از هر چيز به خاطر مکان هاي تاريخي و عجايب و شگفتي و زيبائي آن به سفر مي پردازند و اين روشن کننده اهميت درآمدي بخش ميراث فرهنگي است .

 يارانه ها :

همانطور که در قبل اشاره شد يارانه هاي متعلق به بخش ميراث فرهنگي نقطه اشتراک بعد ماهيتي و اقتصادي اين بخش است و از اين روست که اقتصاد دانان تنها دولت را در رابطه با نحوه ي تخصيص يارانه ها راهنمايي کنند اما نمي توانند هيچ گاه حجم يارانه لازم را مشخص کنند.

 ۶۸

 ماهيت ميراث فرهنگي و ارتباط غير مستقيم با مسائل پولي و مالي :

توجه به ماهيت ميراث فرهنگي بيش از هر چيز در حفظ و نگهداري آن تجلي مي يابد. در عين حال معناي حفظ ميراث فرهنگي در گذر زمان دستخوش تغيير شده است . به عبارت ديگر معنا و برداشت موجود از حفظ ميراث فرهنگي از برداشت هاي قبلي متفاوت شده است .

در قرون وسطي و حتي تا قرن هجدهم انديشه پيشينيان درباره حفظ ميراث با باز سازي مؤثر کالاي مورد نظر مرتبط بوده است و مرمت به معناي احياي اثر و به شکل اوليه آن بوده است . به اين معنا که وجود اثر بر ماهيت ومقصدي که مي توان از آن دريافت کرد ارجح بوده است . اما امروزه هدف هاي فعلي حفظ ميراث فرهنگي اساساً به دنبال حفظ تماميت ميراث گذشته چه در شکل وجودي آن وچه در رابطه با ماهيت آن مي باشد. به طور مثال پيگيري هدف هاي تربيتي از اين نمونه است .

در اين زمينه براي روشن تر شدن بحث به معاني و رويکردهاي مختلف در رابطه با حفظ ميراث فرهنگي مي پردازيم .

 بازسازي

اين رويکرد حفظ ميراث فرهنگي را با بازسازي آن برابرمي داند

و اگر بازسازي يک اثر و هزينه آن از لحاظ ارزش پولي از ارزش آن در شکل قديمي آن کمتر باشد. اساساً به حفظ اثر توجهي نخواهد کرد. به بيان بهتر در اين رويکرد و مفاهيم هزينه اجتماعي و مسائل فرهنگي جايگاهي را نمي تواند پيدا کنند.

 ۶۹

مرمت

در اين مقطع مقصد قبلي کالا و هدف آن از بين نمي رود و در عين حال که کالاي مرمت يافته کالايي خصوصي تلقي شده و تصميم گيري در رابطه با آن متأثر از همين بحث يعني خصوصي بودن آن است .

اما در اين رويکرد بر خلاف مفهوم بازسازي تصميم گيران در برابر وجود يا عدم وجود کالاي اوليه بي تفاوت نيستند و از دير باز به آن نگاه نمي کنند.

نگهداري

اين مفهوم تا حدودي با دو مفهوم قبلي متفاوت است در اين تعريف ديدگاه اقتصادي نسبت به کالا تغيير مي کند زيرا کالا به صورت شبه عمومي در خواهد آمد و به کليه جنبه هاي يک کالا چه اجتماعي و چه اقتصادي از منظر شبه عمومي بودن آن پرداخته مي شود.

مشکلات حفظ ميراث فرهنگي در ديدگاه اقتصادي

با وجود اعتراض هاي بسيار دور بويژه واکنش ستودني پاره اي از مطبوعات کشور نسبت به تخريب و غارت يادمان هاي کهن و باستاني کشور ، روند شوم اين غارت و تخريب ادامه دارد. عده اي در طوس سرگرم غارت اند، عده اي در جيرفت و عده اي در جاهاي ديگر…

با وجود قوانين لازم در زمينه حفظ ميراث فرهنگي و جلو گيري از غارت يادمان هاي ملي ، عدم اجراي صحيح آن عامل اصلي بي پروايي روز افزون غارتگران اين يادمانها است .

 ۷۰

 خود آزمايي فصل هفتم

١-  اقتصاد ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٢-  نقش اقتصاد در ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٣-  عوامل لازم در تامين بودجه به منظور بهره گيري از مناطق مهم فرهنگي را نام ببريد ؟

٤-  مشکلات حفظ ميراث فرهنگي در ديدگاه اقتصادي را تحليل کنيد ؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ۷۱

فصل هشتم : مشکلات و موانع حفاظت از ميراث فرهنگي و آثار تاريخي وحفاظت بين المللي اهداف رفتاري

انتظار مي رود فراگيران پس از مطالعه اين فصل بتوانند:

١- مشکلات حفاظت از ميراث فرهنگي را تقسيم بندي کنند .

٢- مشکلات اجتماعي و سياسي حفاظت از آثار تاريخي را تحليل کنند.

٣- مشکلات فرهنگي حفاظت از ميراث فرهنگي را توضيح دهند .

٤- بهره گيري از تجربيات جوامع در حفاظت از ميراث فرهنگي را بيان نمايند.

 

 

 ۷۲

مشکلات حفاظت از ميراث فرهنگي

ايران با داشتن بيش از دو ميليون و هفتصد هزار اثر فرهنگي و تاريخي ، گنجينه هايي را در خود جاي داده که تنها به ايرانيان تعلق ندارد بلکه بخشي از ميراث بشري است . کشور ما به واسطه برخورداري از اين حجم عظيم از آثار تاريخي و فرهنگي جزو ده کشور نخست دنيا از لحاظ جاذبه هاي گردشگري شناخته شده است که در صورت بهره برداري از اين موقعيت ، دلارهاي نفتي نقش خود را در عرصه اقتصاد و درآمد ارزي کشور به سرعت از دست خواهد داد. پديده تعرض به بناهاي تاريخي و ميراث فرهنگي و بي توجهي به حفظ اصل و حريم آنها، نه تنها اين موقعيت را تهديد مي کند بلکه نگراني دوستداران فرهنگ و تاريخ ايران زمين را نسبت به نبود اراده قوي و با ثبات در پايدار نگهداشتن اين آثار بر مي انگيزد. حفظ و نگهداري اين گنجينه ها که هم افتخار ملي محسوب مي شوند بخشي از وظايف سازمان ميراث فرهنگي کشوراست که به گفته مسئولان آن با داشتن منابع محدود مالي و انساني و امکانات حفاظتي اندک ،به هيچ وجه قدرت انجام چنين وظيفه اي را ندارد.

مشکلات اجتماعي و سياسي

سرزمين باستاني ايران از کهن ترين تمدن هاي بشري محسوب مي شود. در اين نکته جاي هيچ ترديدي از سوي صاحبنظران ، مورخان و تمدن شناسان مشهور و مطرح در جهان وجود ندارد.

تا اينجاي بحث همه بر يک عقيده هستند که يکي از شاخص هاي مطرح شدن در دنياي کنوني ، حفظ و احياي ميراث فرهنگي و يا نمادهايي است که بر حقانيت پارسي زبان ها به طور خاص صحه مي گذارد. ميراث فرهنگي در ديار فردوسي ، سعدي ، حافظ و بسياري از مشاهير ديگر نمادهايي است که حفظ و حراست از آن بر دوش کليه آحاد اين سرزمين پارسي زبان است . البته بر دوش مسئولان ذيربط امري است جداگانه و با درجه اي از بيشترين اهميت . اما وقتي اخبار دريافتي بر روي تلتکس خروجي خبرگزاري را مي بيني  و مي خواني ،

 ۷۳

حسرت مي کشي و افسوس مي خوري که تمدن اين سرزمين چه مظلوم واقع شده است ! يک نمونه آن ، تخريب تپه اي باستاني در شهرستان مسجد سليمان در استان خوزستان است که قدمتي ده هزار ساله داشت . به اين لحاظ که از اين تپه باستاني بنام “غارت ” اکنون ديگر هيچ نمانده است جز درج يک خبر آن هم نه در همه روزنامه هاي با تيراژ بالا، انگار که براي بعضي رسانه هاي خبري کشور، تخريب ميراث چند هزارساله گذشتگان اين مرز و بوم يا امري عادي محسوب شده و يا اينکه اين رسانه ها دغدغه هاي ديگري دارند که شاخص هاي احراز از چند زاويه مي توان پرداخت ، در هر حادثه تلخ و تأسف باري مثل اين رويداد که به آن اشاره شد سه مرحله

خبري وجود دارد:

١- پيش خبر يا پيش لرزه        ٢- درج خبر يا لرزه         ٣- مرگ خبر يا پس لرزه .

در گذر کار حرفه اي مشاهده مي شود که رويدادهايي از اين دست پس از مرحله سوم که به مرگ خبر معروف است تنها به انعکاس ناقص ، مبهم و اسرار گونه خبر در بعضي رسانه ها پرداخته مي شود و تازه در اين مرحله است که خواننده مطلع مي شود اصلاً جريان چه بوده است ؟ چگونه است که رويدادي با اين اهميت اينگونه منعکس مي شود و تنها از سوي چند مقام محلي و چند معاون مياني در ميراث فرهنگي کشور دنبال مي شود؟ در تخريب شير باستاني “غارت ” چه کساني مسئول بوده اند؟ اگر ميراث فرهنگي مسجد سليمان که زير مجموعه سازمان ميراث فرهنگي کشور است و به وظيفه اطلاع رساني صحيح خود به رسانه هاي خبري در زمان وقوع حادثه عمل مي کرد که حتماً در جريان اين تخريب نيز قرار گرفته بوده است ، آيا از ادامه تخريب جلوگيري به عمل نمي آورد؟ نقطه ابهامي که در اين قضيه وجود دارد از سوي تخريب کنندگان فوق مي باشد و آن اين که ظاهراًآنها براي اين اقدام غير قانوني خود مجوز هاي قانوني نيز داشته اند!

 ۷۴

به عقيده نگارنده ، گذشته از اينکه هر رويدادي چه با برنامه ريزي قبلي و چه بصورت سهوي ويا از روي بي مبالاتي نداشتن هدف و استفاده از نيروهاي غير متخصص در فرهنگ ، هنر تمدن و تاريخ شناسي اين سرزمين صورت گرفته باشد ، امري نکوهيده و غير قابل بخشش است و يا عاملان وآمران خاطي بايد برخورد قانوني صورت پذيرد. تخريب يک تپه باستاني با تخريب يک خيابان به منظور تعريض و عمق بخشيدن به آن تفاوت دارد که جامعه آنرا پسنديده و ارج نهد، تخريب يک مکان تاريخي ، آسيب رساني به فرهنگ است که ايرانيها قرنهاي متمادي به آن افتخار ورزيده اند. هويت ما و نشانه هاي فرهنگ و هنري اين سرزمين کالايي خريدني و قابل مبادله با هيچ چيز ديگري نيست ، قطعاً در اين ارتباط احمال ورزي هاي بسياري از سوي مسئولان ذي ربط صورت پذيرفته که تداعي کننده اين شعار کودکانه بوده است .

“کي بود، کي بود، من نبودم ” مکاني تاريخي که با مجوزي قانوني و به شکل غير قانوني تخريب مي شود آن وقت بعضي از مسئولان ميراث فرهنگي کشور به صرافت مي افتند که در اين ارتباط از سوي بعضي مسئولان ،حکم هايي مبني بر تخريب صادر شده است . حکم هايي که بوي تخريب تمدن فرهنگ و هنر اين سرزمين از لابلاي سطرهايشان ،مشام هر ايراني دلسوزي را آزار مي دهد. در پايان بايد گفت که بعد از اسکله هاي غير قانوني کشور که مبادرت به واردات کالاي قاچاق به کشور کرده اند ويا مي کنند بايد پذيرفت که اسکله هايي نيز در کشور اقدام به صدور مجوزهايي براي تخريب کرده و متأسفانه فعاليت چشم گيري نيز داشته اند. مجوزهايي که تخريب هاي غير قانوني را قانونمند مي سازد. اين انتهاي تراژدي يک داستان تمام نشدني تخريب تمدن باستاني ايران زمين است داستاني که اي کاش آغاز نمي شد.

 

 

 ۷۵

مشکلات فرهنگي

پس از اخبار مربوط به سرقت و قاچاق اشياي عتيقه تا اشغال اماکن تاريخي توسط نهادها و ارگان هاي دولتي و انفعال و بي تفاوتي سازمان ميراث فرهنگي در برابر اين حرکتها،چندي است که عملکرد شهرداري ها در زمينه تخريب آثار تاريخي و سکوت سازمان ميراث فرهنگي در مقابل آن ،به بحث روز تبديل شده است .

هر روز در روزنامه ها مي خوانيم که شهرداري فلان استان براي اجراي پروژه هاي عمراني خود فلان بناي تاريخي را با خاک يکسان کرده است و تا ميراث فرهنگي بخواهد از طريق قانون و طي مراحل اداري از ادامه تخريب آن جلوگيري کند کار از کار گذشته و خاک آن بنا بر باد رفته است و مسئولان سازمان ميراث فرهنگي همچنان مي پندارند که قوانين و مقررات جاري سازمان هاي مختلف را در موارد لازم ،به استعلام از سازمان ميراث فرهنگي در خصوص آثار و بافتهاي تاريخي موظف مي سازند و در صورت بروز تخلف اين نهادهاي ديگر هستند که از وظيفه خود سر باز زده اند و سازمان ميراث نمي تواند از طريق ديگري از اجراي پروژه هاي عمراني و ساختماني از قبل مطلع شود. هر گاه واقعه اي تخريبي در حوزه ميراث فرهنگي کشور رخ مي دهد، شهرداري اعلام مي کند که از ثبت آن اثر تاريخي ، اطلاع نداشته است . از طرف ديگر ميراث فرهنگي آن ادعا را رد مي کند اما هيچ کدام از اين حرفها تا کنون نتوانسته حتي از شدت روند تخريبي آثار ملي بکاهد، چه رسد به جلوگيري از آن .

از اين همه آثار باستاني و مفاخر ملي ، توانسته ايم تنها سه مورد در فهرست آثار جهاني يونسکو ثبت کنيم . يکي از اين آثار، ميدان نقش جهان اصفهان است که براي جهانگردان نقطه عطف سفر به ايران محسوب مي شود.

شهرداري اصفهان از سال ١٣٧٥، با تخريب کاروانسراي تجديد اقدام به ساخت برخي بر خرابه هاي اين کاروانسرا در منطقه دروازه دولت (امام حسين ) حوالي ميدان نقش دروازه دولترا به هم ريخت و با اعتراض

 ۷۶

سازمان جهاني يونسکو روبرو شد. يونسکو تهديد کرده است که در صورت عدم توقف ساخت و ساز و يا تغيير ندادن در ارتفاع اين برج ، ميدان نقش جهان را از فهرست آثار جهاني حذف خواهد شد.

مجموعه جهان نما، مجموعه اي که در ضلع غربي شهر اصفهان در دوره صفوي بوده است و به عنوان اتصال کالبد شهر با کالبد شهر جديد در محور چهارباغ محسوب مي شود. اين دروازه نه تنها ورودي شهر است بلکه کوشکي دو طبقه به عنوان عمارت جهان نما در کنار آن جاي داشته که محل اقامت شاه و اعضاي خانواده اش بوده است اما با گذشت زمان ،حمله افغانها حضور حکومت قاجار و شخص ظل السلطان در اصفهان ، عمارت جهان نما تخريب شد.

قدمت ٧هزار ساله تمدن ايراني سالهاست طمع باندهاي بزرگ جهاني را برانگيخته و در سالهاي اخير اين سوء استفاده ها شتاب بيشتري پيدا کرده است . اين در حالي است که نارسايي قوانين و روشهاي اجرايي مبارزه با ندهاي سرقت و ضعف سيستم هاي حفاظتي و کشف جرايم در کنار نبود حساسيت لازم در مسئولان امنيتي و عدم شناسايي کامل آثار فرهنگي توسط سازمان ميراث فرهنگي ،به اين موضوع دامن زده است .

روند قاچاق اموال عتيقه در کشورمان زماني شدت پيدا کرد که متخلفان توانستند در پناه خلأهاي قانوني و نبود اهرم اجرايي قوي براي مقابله با مجرمان حفاري هاي غير مجاز، به سهولت هر تکه از اين خاک غني را بکاوند و آنچه را يافته اند به گزاف به دلالان باندهاي بزرگ قاچاق ميراث فرهنگي بفروشند. اما مسئولان تنها زماني متوجه اين خطر شدند که در جريان حفاري هاي وسيع منطقه جيرفت (سال ٨٠) بخش عظيمي از ثروت ميراث فرهنگي کشور به غارت رفت و در کنار حفاري هاي متعدد شبانه ، بخشهايي از تمدن کهن اين مرز و بوم نيز به نابودي کشانده شد.

 ۷۷

وسعت حفاري هاي آن زمان به حدي بود که مسئولان بلند پايه سازمان ميراث فرهنگي ، دولتمردان و بسياري از چهره هاي شاخص فرهنگي ،در همايشي بزرگ که به اين منظور برگزار شده بود، بر ضرورت مقابله همه جانبه تمام دستگاه هاي مسئول با اين خطر تأکيد و از نابودي بخش عظيمي از تاريخ و فرهنگ کشور ابراز نگراني کردند.

شايد از آن زمان تاکنون ، به دليل افزايش آگاهي جامعه و بازتاب گسترده اين فجايع روند حفاري ها اندکي رو به کندي گذاشته يا متوقف شده باشد اما از آنجا که قاچاق اموال تاريخي براي افراد سودجو پيشه اي دائمي است بار ديگر و با استفاده از حرفه ديگري ،براي پوشش کار قاچاق اقدام شد و کاوش هاي سودجويان در مناطقي صورت گرفت که به گمان قاچاقچيان نه تنها به لحاظ وجود آثار تاريخي غني بود، حساسيت کمتري را نيز در بين مسئولان و افکار عمومي بر مي انگيخت .

اين کاوش ها هنگامي وسعت يافت و جدي شد که با ورود دستگاه فلز ياب به اين چرخه غير قانوني ، زمينه اي مناسب براي تحقق اهداف سوء استفاده کنندگان از ميراث فرهنگي به وجود آمد و در اين فاصله ، تا هنگامي که بار ديگر مسئولان ميراث فرهنگي متوجه اين نکته شوندکه از دستگاه فلزيابها سوء استفاده مي شود، زمان بسياري گذشت که طي آن بخش هاي ديگري از اين خاک غني در پناه غفلت مديران و مسئولان مورد غارتگران و قاچاقچيان اموال فرهنگي قرار گرفت . در اين زمان شايد مسئولان تنها به قانون مجازات اسلامي دلخوش بودند که براي جلوگيري از روند حفاري هاي غير مجاز، اقدام قابل توجهي به عمل نمي آورند. قانوني که به گمان بسياري از کارشناسان هر چند مجرمان حفاري هاي غير مجاز را به صراحت به اشد مجازات محکوم کرده اما هيچ گونه ضمانت اجرايي در اين مورد نداشته و اجراي حکم با مشکلات و ترديد روبرو بوده است . روند استفاده از دستگاه فلزياب زماني ابعاد تازه و گسترده تري به خود گرفت که شرکت هاي توليد کننده و وارد

 ۷۸

کننده قطعات اين دستگاه ها بدون هيچ منع قانوني در فروش وعرضه آن ، محدوديتي نداشتند. زماني را در اوراق و اسناد و مدارک به ياد مي آورد که بيشتر دولتهاي اروپايي از چند سال پيش تمام توان خود را براي مقابله با شبکه هاي غير قانوني خريد و فروش و استفاده هاي غير مجاز از دستگاه هاي فلزياب و حفاري بکار گرفته اند.

اما در ايران با وجود تعداد  پراکندگي آثار تاريخي و ارزشمند، هيچگونه قانون جامعي براي ساخت و ساز و خريد و فروش دستگاه هاي فلزياب تدوين نشده بود تا زماني که بالاخره روند سوءاستفاده از اين دستگاه ها به حدي رسيد که کاوش براي يافتن آثار عتيقه با دستگاه فلزياب آشکارا انجام مي شد و در اين زمان بود که مسئولان ميراث فرهنگي به اين فکر افتادند که براي جلوگيري از گسترش اين روند تخريبي ، بايد اقدامي کرد.

هنگاميکه قانون ضرورت اخذ مجوز براي ساخت ، خريد و فروش ، نگهداري ، تبليغ و استفاده از دستگاه فلزياب در سال ٧٩ به تصويب هيأت وزيران رسيد، بار ديگر به دليل نبود ضمانت اجرايي نه تنها روند توليد و فروش اين دستگاه متوقف نشد، بلکه بدون توجه به اين قانون جسارت ها در استفاده غير مجاز چنان شدت گرفت که حتي براي فروش اين دستگاه ، تبليغات گسترده اي در رسانه ها صورت گرفت . اين در حالي بود که در اراضي تاريخي و ارتفاعات برخي از نقاط کشور که ارزشهاي تاريخي و باستاني دارند، عده اي شبانه براي تحقق روياي گنج يابي ، با استفاده از دستگاه هاي فلزياب اقدام به حفاري هاي گسترده کردند.

بهره گيري از تجربيات جوامع در حفظ ميراث فرهنگي

سازمان ملل متحد در طول سالهاي گذشته ، به عنوان يک وظيفه ، شناسايي حفظ ، مرمت وثبت جهاني آثار تاريخي و باستاني را در اولويت هاي کاري خود داشته است . اين سازمان در سالهاي اخير از برنامه هاي گردشگري بخصوص گردشگري فرهنگي به عنوان مکانيزمي براي گسترش صلح و توسعه فرهنگي سود جسته است . در امر گردشگري دو سازمان سر شناس در سطح جهاني مطرح هستند يکي سازمان جهاني جهانگردي و

 ۷۹

ديگري بخشي از يونسکو که گردشگري براي صلح را وجهه همت خود قرار داده است يونسکو چند اثر باستاني کشور ما را ( ميدان نقش جهان و تخت جمشيد) ثبت جهاني کرده و براي حفظ و ترميم آنها بودجه تخصيص داده و گه گاه نيز در دفاع از سلامت آنها وارد مذاکرات کارشناسي شده است که از آن جمله مي توان به منازعات ميدان نقش جهان و چهار باغ اصفهان اشاره کرد. همچنين يونسکو براي مرمت و باز سازي ارگ بم پيش قدم شده است تا اين کار توسط کارشناسان زبده جهاني انجام شود.

سازمان جهاني جهانگردي نيز بطور مرتب آمار اطلاعات و راهنماي هاي خود را براي دستگاه هاي ذيربط در ايران ارسال کرده است از جمله طي دو سال گذشته طرحي به عنوان آيين گردشگري و اخلاق گردشگري به ايران ارائه کرده است . ايران طي دو دهه اول پس از پيروزي انقلاب اسلامي ، بطور کامل نسبت به عضويت در کنوانسيون ميراث فرهنگي سازمان ملل و سازمان جهاني جهانگردي غافل بوده و هيچ گونه حق عضويتي براي آنها پرداخت نکرده است . اين غفلت تا جايي بود که نه تنها در اين مدت هيچ يک از آثار تاريخي و فرهنگي کشورمان جايي در ميان فهرست ميراث فرهنگي جهان پيدا نکند بلکه باعث شد تا مسئولان سازمان ميراث فرهنگي و سازمان ايرانگردي و جهانگردي سابق از کليه قوانين و مقررات جديد کميته اجرايي کنوانسيون ميراث فرهنگي سازمان ملل بي اطلاع باشند. بي اطلاعي مسئولان تا حدي بود که وقتي ايران توانست در يک برنامه پنج ساله از سال ٧٨ تا پايان سال ٨١ همه بدهي هاي خود را به کنوانسيون ميراث فرهنگي سازمان ملل پرداخت کند به يکباره فهرستي از سي اثر تاريخي کشورمان را براي ثبت جهاني به اين کميته پيشنهاد داد. اين در حالي بود که به موجب مقررات جديد مصوب کميته اجرايي کنوانسيون از هر کشور تنها يک اثر در سال براي ثبت فهرست ميراث جهاني پذيرفته مي شد. از سوي ديگر بايد براي هر يک از آثار پرونده مفصلي

 ۸۰

دستورات ، طرح هاي زير بنايي و عمراني پيرامون اثر طرح مديريتي ومجموعه اي از اطلاعات ديگر آماده مي شد

که فراهم کردن چنين پرونده اي براي هراثردرايران زمان بسيار طولاني مي طلبيد. گر چه پس از آن سازمان ميراث فرهنگي فعاليت هاي خود را براي آماده کردن پرونده و ثبت جهاني يک اثر در سال آغاز کرد اما تا کنون ايران تنها توانسته اثر تاريخي تخت سليمان را بدليل مطابقت با الگوي مورد نظر کنوانسيون ميراث فرهنگي سازمان ملل در فهرست  ميراث جهاني قرار دهد.

در واقع تخت سليمان تنها اثر تاريخي است که در طول دوران پس از انقلاب توانسته است به فهرست ميراث جهاني راه يابد.

 ۸۱

 خود آزمايي فصل هشتم

١-  مشکلات حفاظت از ميراث فرهنگي را دسته بندي کنيد ؟

٢-  مشکلات اجتماعي و سياسي حفاظت از آثار تاريخي را توضيح دهيد ؟

٣-  مشکلات فرهنگي حفاظت از ميراث فرهنگي را توضيح دهيد ؟

٤-  نحوه بهره گيري از تجربيات جوامع در حفاظت از ميراث فرهنگي را بيان نماييد ؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 ۸۲

منابع و مأخذ

١- اشتري – مهرجوي ، انواع توريسم ، ماهنامه ترويج ، شماره ٢٦٢ فروردين وارديبهشت ١٣٨٣

٢-  دانا- احمد رضا، مجموعه سخنراني ها و مقالات ارائه شده در همايش روستا و توسعه ، ارديبهشت ماه

 ۱۳۸۴

٣-  ديدگاه ، ارزيابي سياست هاي حمايتي در بخش پيشنهاد سياست ها و راهکارهاي مؤثرتر، فصلنامه نظام مهندسي کشاورزي و منابع طبيعي شماره ٥  پاييز١٣٨٣

٤- رفيع پور- فرامرز، جامعه روستايي و نيازهاي آن ، پژوهشي در استان يزد،١٣٦٥

٥-  رکن الدين – عبدالرضا، دهياري ها و مديريت توسعه پايدار روستا، ماهنامه دهياري ها، شماره دوم ، تير ماه ١٣٨٢

٦- عمادي – عليرضا، مقاله چالشهاي حفاظت از ميراث فرهنگي ، سازمان ميراث فرهنگي ، ارديبهشت ١٣٨٣

٧- کاکاوند- حسن ، مقاله اصول راهبردهاي حفاظت از صنعت گردشگري ، همايش توسعه ميراث فرهنگي ، تير ماه ١٣٨١

٨- مهدي زاده – ايمان ، گردشگري روستايي ، نيازمند زير ساخت ، روزنامه شرق مهرماه ١٣٨٤

٩- معصوم – جلال ، اصول و مفاهيم گردشگري روستايي ، ماهنامه دهياري ها شماره ٤ شهريور ١٣٨٢

١٠- منشي زاده – رحمت اله و همکاران ، گردشگري روستايي ، ماهنامه دهياريها شماره ٤ شهريور ١٣٨٢.

 ۸۳

loading...

پاسخ دادن

نکات : آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.فیلدهای الزامی علامت گذاری شده اند. *

*

x

این مطالب را نیز ببینید!

تپه های باستانی تمدن مارلیک و گنجینه های گرانقیمت کشف شده,مارلیک گورستانی از تاریخ و هنر ایران

تپه های باستانی تمدن مارلیک و گنجینه های گرانقیمت کشف شده,مارلیک گورستانی از تاریخ و هنر ایران

در این پست از سایت treasure-book.ir تپه های باستانی تمدن مارلیک و گنجینه های گرانقیمت ...